(पूर्वसूत्रः "आय लाईक यू", माझ्या पाठीवर जोरदार थाप मारत अलीशिया उद्गारली, "वुई आर गोईंग टू बी व्हेरी गुड फ्रेंन्डस!!!"
तिची बत्तिशी अगदी पुरेपूर खरी ठरली होती.....)
जसजसे दिवस जात चालले तसतशी मला तिच्याबद्दल अधिकाधिक माहिती होत होती. काही तिच्याकडून पण बरीचशी माझ्या बाकीच्या सहध्यायांकडून.....
अलीशिया गर्भश्रीमंत होती. तिचे वडील हे पेशाने जवाहिरे होते. त्यांचा व्यापार फक्त अमेरिकेतच नव्हे तर बँकॉ़क, हाँगकाँग, ऍन्टवर्प असा जगभर पसरला होता. जगभर फिरती चालायची त्यांची! भारतातही त्यांचे क्लायंट्स होते म्हणे! सुरतेतल्या खड्यांना पैलू पाडणार्या कारागिरांशीही त्यांचे कॉन्टॅक्टस होते....
तिची आई तिच्या लहानपणीच वारली होती. ती प्रसिद्ध बिडनहार्न कुटुंबाच्या वंशजांपैकी होती. हे कुटुंब म्हणजे ज्यांनी डेल्टा एअरलाईन्स आणि कोकाकोला सारख्या कंपन्या स्थापन करण्यात पुढाकार घेतला होता त्यापैकी....
त्यांचे या दोन्ही कंपन्यामध्ये ढीगभर शेअर्स होते. त्यातलेच काही (म्हणजे भरपूर!) अलीशियाच्या वाट्याला वंशपरंपरेने आलेले होते....
इतर बर्यापैकी सधन असलेल्या सुंदर मुली कॉलेजात रोज वेगवेगळे ड्रेसेस घालून जातात. पण अलीशिया मात्र रोज निरनिराळे दागिने घालून यायची. एकदा घातलेला दागिना पुन्हा रिपीट नसायचा! इतर मुलींचा नुसता जळफळाट व्हायचा!!! आता मात्र पहिल्या दिवशी तिच्या कानातले डूल हे खर्या हिर्यांचेच होते याविषयी माझ्या मनात काही संदेह उरला नव्हता...
आर्थिकदृष्ट्या सुसंपन्न अलीशियाचं कौटुंबिक जीवन मात्र फारसं सुखावह नव्हतं. तिच्या बापाने हिची आई वारल्यावर दुसरं लग्न केलं होतं. ती सावत्र आई हिला फारसं नीट वागवत नव्हती.....
"यू वोन्ट बिलीव्ह", अलीशिया मला एकदा म्हणाली होती, "अदर चिल्र्डेन क्राय व्हेन दे आर सेन्ट टू द बोर्डिंग स्कूल! आय वॉज सो हॅपी!!!!"
"व्हाय?"
"आय वॉज जस्ट फेड अप विथ माय स्टेप-मदर्स ऍट्रोसिटीज!!"
"डिड युवर फादर लाईक युवर गोईंग टू द बोर्डिंग स्कूल?"
"नो, ही डिडंन्ट! बट ही कुड्न्ट से एनिथिंग टू माय स्टेपमॉम!! पुअर गाय!!!!" तिला बापाविषयी राग असायच्या ऐवजी करूणाच होती....
पाचवीपासूनचं शिक्षण बोर्डिंग स्कूलमध्ये करून अलीशिया युनिव्हर्सिटीत गेली. भूगर्भशास्त्रात बॅचलर करून तिने प्रेशियस स्टोन्स हे स्पेशलायझेशन घेऊन मास्टर्स डिग्री मिळवलेली होती. आता आमच्याबरोबर एम्.बी.ए. करत होती.
'ही सगळी डॅडींची इच्छा!" मला एकदा म्हणाली होती, "मला खरं तर अक्वेस्टेरीयन सायन्समध्ये जायचं होतं!!"
"रियली?"
"हो, मला घोडे खूप आवडतात. मला घोडे पाळणं आणि अस्सल घोड्यांची पैदास करणं यात खुप इंटरेस्ट आहे"
"तुला काय बाई, सहज साध्य आहे ते! तू श्रीमंत आहेस! घेशील एखादं हॉर्स-रँन्च कुठेतरी"
"कुठेतरी घेशील नव्हे, मी टेनेसीमध्ये एक पाचशे एकरांचं रँच घेतलंही आहे. सध्या त्यावर केबिन (जंगलातील घर) बांधायचं काम सुरू आहे" तिने मला एक अर्धवट बांधकाम झालेल्या पण प्रशस्त आणि आलिशान केबिनचा फोटो काढून दाखवला...
"पण डॅडी म्हणतात हे घोडे वगैरे सगळं एक छंद म्हणून ठीक आहे, पण खरी करियर हवीच!!!"
"मग काय चुकलं? बरोबरच आहे तुझ्या डॅडींचं!"
"तुम्ही सगळे पुरुष म्हणजे एकदम हावरटच असता! असा कितीसा पैसा लागतो जगायला?"
"मला फारच कमी लागतो गं!", मी. "तुझा एक दागिना विकलास ना तरी माझं त्याच्यात वर्षानुवर्ष भागेल!!"
"यू आर सो सिली!!!", माझ्या डोक्यावर एक टप्पल मारत ती म्हणाली....
आमचं आमच्या प्रोजेक्टवर काम सुरूच होतं. आम्ही आम्हाला नकळतच निरनिराळे रोल घेतले होते. एका मुलीचं काम लायब्ररीत जाऊन माहिती गोळा करण्याचं. दुसरीचं ती माहिती वाचून त्यातली आम्हाला उपयुक्त असलेली माहीती बाजूला काढणं. माझं गणित (इतरांच्या मानाने) चांगलं असल्याने फायनान्शियल ऍनेलेसिस करण्याचं काम माझ्याकडे आलं. अलीशिया मला ग्रूपचा "स्पॉक" म्हणायची. अलीशियाची स्पेशालिटी म्हणजे मार्केटींग! तिच्या त्या सोनेरी डोचक्यातून अशा काही भन्नाट कल्पना निघायच्या की आम्ही आश्चर्यचकित होउन जायचो.....
शेवटी आमच्या प्रोजेक्ट प्रेझेन्टेशनचा दिवस येऊन ठेपला. मार्केटिंग मास्टर अलीशिया ही ग्रूपतर्फे प्रेझेन्ट करणार होती. तिला लागेल तो फिनान्शियल डेटा पुरवायचं काम माझ्याकडं होतं. मी तिच्या स्टेजच्या मागे एका खुर्चीवर बसलो होतो आणि तिला लागेल तशी महिती पुरवत होतो. दुसर्या एका पाच जणांच्या टीमला आमच्या प्रोजेक्टवर टीका करायचं काम होतं.....
त्या दिवशी अलीशिया एकदम नटून सजून आली होती. नेहमी ती शर्ट्-पँन्ट घालायची. आज मात्र ती सूट घालून आली होती, अगदी स्टॉकिंग्जसकट!!! काळ्या रंगाचा तो ड्रेस तिला अगदी खुलून दिसत होता. पेन्सिल स्कर्ट आणि लो कटच्या ब्लाऊजमध्ये तिचं सौंदर्य अगदी उजळून उठलं होतं. त्यातच तिचे ते दागिने...
"अलिशिया इज लुकिंग व्हेरी ब्यूटिफूल टुडे!!" मी कौतुकाने माझ्याबरोबरच्या मुलाला, जिमला, म्हणालो.
"येस! गॉडस डॅम्न क्रुयेल जोक!!!" तो तंद्रीत असल्यासारखा म्हणाला...
"व्हॉट? व्हाय डू यू से सो?" मी चमकून त्याच्याकडे पाहिलं....
"नथिंग! नेव्हर माईंड!!!" तो चपापला...
तितक्यात प्रेझेन्टेशन सुरु झालं. अलिशियाने मस्तच प्रेझेन्टेशन केलं. प्रतिस्पर्धी टीमच्या प्रश्नांनाही तिने सडेतोड उत्तरं दिली. तिला लागेल तो फिनान्शियल डेटा तिच्या पाठीमागे बसून मी पुरवत होतो. त्यावर झर्रकन एक नजर टाकून ती विचारलेल्या प्रश्नांचं व्यवस्थित खंडन करत होती. आमचं टीमवर्क मस्त जमून आलं होतं....
प्रेझेन्टेशन संपलं. सगळ्यांनी टाळ्या वाजवून आमच्या ग्रूपचं अभिनंदन केलं. प्रोफेसरांनीही आमच्या कामगिरीचं कौतुक केलं...
"वेल डन, अलीशिया!", मी तिचं अभिनंदन केलं...
"कुडंन्ट हॅव डन विदाऊट यू, मिस्टर स्पॉक!!", तिने सगळ्या वर्गासमोर माझा गालगुच्चा घेतला. आख्खा वर्ग हसला. आता उरलेल्या सेमेस्टरसाठी माझं नांव ठरलं होतं.....
"व्हॉट आर यू डुइंग टुनाईट?", अलीशियाने मला विचारलं
"नथिंग! आय विल बी इन माय अपार्टमेंट!!"
"फरगेट युवर रूम! आय वॉन्ट टू टेक यू आउट फॉर डिनर. यू हेल्प्ड मी अ लॉट टुडे ड्युरिंग द प्रेझेंन्टेशन"
"ओह! थँक यू!"
"बी रेडी बाय सिक्स ओ क्लॉक!! आय विल पिक यू अप!!" माझ्याकडे पाठ फिरवून अलीशिया चालत सुटली.
तिला पाठमोरं पहात रहाणं आज जास्तच सुखावह होतं! तिच्या पेन्सिल स्कर्ट्मुळे!!!!!!
चार-साडेचारच्या सुमाराला अलीशियाचा फोन आला....
"यू वोन्ट माईंन्ड इफ माय फ्रेंन्ड जॉईन्स अस फॉर डिनर, डू यू?", अलीशिया.
"आय ऍम फाईन विथ इट'
क्लिक...
फोन बंद झाला...
बरोबर सहा वाजता खाली पार्किंग लॉटमध्ये अलीशियाच्या गाडीचा हॉर्न वाजला. मी गाडीत बसल्यावर तिने फर्रर्रर्र आवाज करत गाडी रस्त्याला लावली....
"आपण कुठे जातोय जेवायला?" माझ्या पोटात शंका! आता कुठलं अमेरिकन फूड खायला लागतंय, देव जाणे!!!
"वी आर गोईंग फॉर ईतालियन फूड", चला, देव पावला, काय नाय तर तिथे पिझ्झा तरि खाता येईल!!!
"व्हेअर इज युवर फ्रेंन्ड?"
"शी विल जॉईन अस इन द रेस्टॉरंट!!"
गावाबाहेर असलेल्या एका महागड्या इटालियन हॉटेलापाशी गाडी थांबली. मी हे हॉटेल अनेकदा पाहून (अर्थातच बाहेरून!!!) त्याचं मनातल्या मनात कौतुक केलं होतं....
आत जाण्याचा प्रश्नच नव्हता! तिथल्या वेटरला माझ्यापेक्षा जास्त पैसे मिळत असावेत!!!
आम्हाला तिथल्या होस्टेसने स्थानापन्न केल्यावर विचारलं, "व्हॉट वुड यू लाईक टू ड्रिंक?"
"वॉटर", मी सांगितलं. अलीशिया खळखळून हसली....
"नॉट दॅट, डमी! शी इज आस्किन्ग अबाऊट द वाईन!!"
त्या विषयात आमचा सगळा आनंदीआनंदच होता. तोपर्यंत मी प्यायलेली वाईन म्हणजे आमच्या गोव्याची पोर्ट वाईन! ती हिथे मिळते का ते माहिती नव्हतं.....
शेवटी अलीशियानेच इटालियन कियान्टीची ऑर्डर दिली. आम्ही गप्पा मारत बसलो होतो. आता तिने लिंबाच्या पिवळ्या रंगाचा शर्ट घातला होता आणि काळ्या रंगाची पँट! केस मोकळे सोडले होते....
तितक्यात...
"हाय सेरा!", अलीशियाने हाक मारली....
ती मुलगी चटकन पाठीमागे वळून आमच्याकडे पाहू लागली. नजरेत ओळख पटून आमच्या टेबलापाशी येऊ लागली. मी तिच्याकडे थक्क होऊन पहात होतो.....
पाच फूट ऊंची, अलीशियासारखीच गोरी पान, पिवळे धम्मक सोनेरी केस पाठीपर्यंत आलेले, अतिशय पातळ आणि नाजूक बांधा आणि निळेभोर डोळे!!!! इतके गडद निळे डोळे मी त्यापूर्वी आणि त्यानंतरही कधी पाहिले नाहीयेत! प्रशान्त महासागराच्या खोल पाण्याप्रमाणे!! त्यात आपण सरळ बुडून मरावं अशी इच्छा आपल्या मनात उत्पन्न करणारे!!! एखादी मॉडेल किंवा चित्रतारका असावी अशी पर्सनॅलिटी!!!!
"आयला, या अलीशियाच्या मैत्रिणीपण तिच्यासारख्याच एकसे एक देखण्या दिसतायत!!", मी आपला मनातल्या मनात!!!!
सेरा आमच्या टेबलापाशी आली. अलीशियाने तिची माझ्याशी ओळख करून दिली. सेराने अमेरिकन पद्धतीप्रमाणे माझ्या गालाला गाल लावून मला विश केलं. मग अलीशियाच्या शेजारी बसून तिचं दीर्घ चुंबन घेतलं....
नंतर मला त्या मेजवानीतलं फारसं काही आठवत नाही....
कियान्टी वाईन मस्त होती, जेवणही झकास असावं.....
मला फक्त आठवतं ते एका प्रणयी युगुलाचं हितगुज! दोघी एकमेकींना चिकटून बसल्या होत्या, एकमेकींना वारंवार कवळत होत्या....
माझ्या नजरेसमोर लहानपणी गावी पाहिलेली उन्हांत खेळणारी दोन पिवळ्या धम्मक नागांची जोडी दिसत होती! एकमेकांना विळखा घातलेली!!!
इथे फरक फक्त इतकाच की या नागिणी होत्या! पण तशाच पिवळ्याधम्मक- सोनेरी केसांच्या!!!!!
सकाळी जिम ने काढलेल्या उद्गारांचा अर्थ मला आत्ता कळत होता!
अलीशिया लेस्बियन होती!!!!!!!!!
पुढ्ली सर्व संध्याकाळ मी गप्पच होतो. जेवण संपल्यावर सेरा निघून गेली. अलीशिया मला तिच्या गाडीतून माझ्या अपार्टमेंटपर्यंत सोडायला आली. गाडीतही आम्ही गप्प होतो. अर्धी वाट संपल्यानंतर अलीशियाच म्हणाली,
"सो हाऊ आर यू फिलींन्ग? आर यू शॉक्ड? आर यू ऍन्ग्री विथ मी?"
"ओह, सो मेनी क्वेश्चन्स, सो लिटल ब्रेन!!" मी हसून तिला चिडवलं. मला हसलेला पाहून ती ही हसली. मनावरचं खूप मोठं दडपण उतरल्यासारखी...
"सो, हाऊ ऍम आय फिलिंग?, आय ऍम ऑल राईट मॅडम! ऍम आय शॉक्ड? येस ऍब्सोल्यूटली!! मी ज्या देशातून आणि समाजातून आलोय तिथे गे कपल्स तर सोडाच पण स्ट्रेट कपल्सही असं पब्लिक प्लेसमध्ये एकमेकांना आवळत- चिवळत नाहीत. आम्ही त्या बाबतीत बरेच ऑर्थोडॉक्स आहोत. मी तुझ्यावर रागावलोय का? नाही! मला तुझा मुळीच राग आलेला नाही"
"मोस्ट मेन डू गेट ऍन्ग्री", ती मॅटर-ऑफ-फॅक्टली म्हणाली.
"लुक अलीशिया, यू आर माय फ्रेंन्ड! आय ट्रीट यू ऍज माय फ्रेंन्ड! तुझं सेक्स्चुअल ओरिएंटेशन काय आहे याला माझ्या दृष्टीने फारसं महत्त्व नाही. तुझ्या सौंदर्याचं मला जरूर कौतुक आहे पण तुझ्याविषयी मला अभिलाषा नाही. मला माझी स्वतःची फियान्सी भारतात आहे"
"रियली? यू आर एंगेज्ड? डू यू हॅव हर पिक्चर? शो मी! शो मी!!!!" अलीशिया चित्कारली. मी माझ्या पाकिटातून फोटो काढून दाखवला...
"ओ! शी इज व्हेरी प्रिटी!! व्हॉट डज शी डू?" मी सर्व माहिती पुरवली...
"डज शी लव्ह यू?", काय पण येडपट प्रश्न? पण तो विचारणारं डोकं अमेरिकन होतं ना!!!
"ते तूच तिला विचार! पुढल्या सेमेस्टरला इथे येणारे ती"
"रियली? दॅट वुड बी ग्रेट!" अलीशिया अतिशय आनंदाने म्हणाली, "यु नो, आय वॉज व्हेरी वरीड! आय वॉन्ट अस टू बी द बेस्ट फ्रेंन्डस! आय डिडंट वॉन्ट टू लूज यू ओव्हर धिस! बट बिईंग द फ्रेंन्ड आय डिडंन्ट वॉन्ट टू हाईड धिस फ्रॉम यू आयदर! फ्रेंन्डशिप मस्ट बी बेस्ड ऑन ट्रुथ ऍन्ड ओपननेस!!"
"आय ऍग्री!!" मी सहमत झालो.
त्यानंतर आमची मस्त मैत्री जमली. असंख्य विषयांवर आम्ही गप्पा मारल्या, चर्चा केल्या, कधीकधी भांडलोही!! वादावादीत कधी ती जिंकायची तर कधी मी!! एकदा असंच ती रिपब्लिकन असल्याचा उल्लेख झाला. मी आश्चर्य व्यक्त केलं.
"का? मी गे आहे म्हणून मी ऑटोमॅटिकली डेमोक्रॅट असलीच पाहिजे असं तुला वाटतं का?", अलीशिया
"तसं नाही पण गे लोकांच्या हक्कांबद्दल डेमोक्रॅटसच पाठिंबा देत आहेत ना, म्हणून मला वाटलं", मी.
"लुक, आय सपोर्ट स्मॉल बिझिनेस, आय लाईक स्मॉल गव्हर्नमेंट! आय डोन्ट लाईक लेबर युनियन्स, आय डोन्ट लाईक हाय टॅक्सेस! आय वॉन्ट द युएसए टू बी अ रिच, स्ट्राँन्ग ऍन्ड मायटी नेशन!! माय होल लाईफ, माय होल पर्सनॅलिटी, डजन्ट हॅव टू रिव्हॉल्व्ह अराऊंड माय बीइंग गे ऑर लेस्बियन! दॅट इस जस्ट वन पार्ट ऑफ माय लाईफ विच फ्रॅन्कली इज नन ऑफ द सोसायटीज बिझिनेस!!"
"आय ऍग्री!" मलाही ते पटलं.
त्यानंतर ती मला निरनिराळ्या ठिकाणी घेऊन जायची. ती, सेरा आणि मी गे बार मध्येसुद्धा जाऊन बसायचो. तिथे गेल्यागेल्याच अलीशिया डिक्लेअर करून टाकायची, "धिस इज माय फ्रेंन्ड! ही इज स्ट्रेट!" मग कोणीही माझ्याशी लगट वगैरे करत नसे. एका मित्राशी वागावं तसंच सर्वजण माझ्याशी अतिशय सभ्यपणे वागत असत. पुढेपुढे त्यांना माझी इतकी सवय झाली की कधी मी नसलो कि तेच अलीशियाला माझी खुशाली विचारत असत.
या मित्रमंडळींकडून मला या गे-लेस्बियन संबंधांबद्दल खूप माहिती मिळाली. माझे सर्व गैरसमज दूर झाले. दहा-वीस वर्षे सुरळीत चालू असलेल्या त्यांच्या रिलेशन्शिप्स पाहून माझा त्यांच्या उत्छ्रंखलतेबद्दलचा गैरसमज दूर झाला. केवळ लग्न करता न आल्यामुळे त्यातून निर्माण होणार्या भावनिक आणि व्यवहारिक अडचणी समजल्या. पुढे माझी प्रेयसी मला येऊन जॉईन झाल्यावर आम्ही चौघांनी गावात खूप धूडगूस घातला...
कॉलेजची दोन्-तीन वर्षे भुर्रकन उडून गेली.....
डिग्री मिळाल्यावर मी नोकरी निमित्त न्यूयॉर्कला मूव्ह झालो. अलीशिया तिच्या वडिलांबरोबर त्यांच्या बिझिनेसमध्ये काम करू लागली. सुरवातीला फोन, मग कधीतरी ग्रीटींग असे कॉन्टॅक्ट होते. नंतरच्या दहा-पंधरा वर्षात तेही कमीकमी होत गेले. गेले पाच वर्षे तर काहीच संपर्क नव्हता.....
आणि आज तिचा असा अकस्मात हक्काचा फोन! काय काम असेल बरं तिचं माझ्याकडे?
.........
.........
"वुई आर हियर, सर", ड्रायव्हरच्या शब्दांनी मी भानावर आलो....
मनाचा वेग काय जलद असतो! काही मिनिटांतच मी इतका फिरून आलो होतो....
हॉटेलच्या पोर्चमध्ये कार उभी होती. मी कारमधून खाली उतरलो. ड्रायव्हरचे आभार मानून मी वळलो तोवर त्याने माझी बॅग रिसेप्शन काऊंटरपाशी उभ्या असलेल्या एका तरूणीच्या हातात दिली आणि काही शीघ्र संभाषणही केलं. बहुदा मी कोण, काय, वगैरे सांगितलं असावं...
"वेलकम डॉ. ***! प्लीज बी सीटॅड हियर इन द फोरिये! मदाम विल बी हिअर इन अ फ्यू मिनिटस!!" इतक्या वर्षांमध्ये माझा जसा डॉक्टर झाला तशी अलीशियाची मदाम झाली होती....
"हाऊ वॉज द फ्लाईट?"
"व्हेरी कंफर्टेबल!" ती समजून उमजून हसली. कदाचित तिनंच ती चार्टर फ्लाईट बुक केली असेल...
"वुड यू लाईक समथिंग टू ड्रिंक व्हाईल यू वेट? अ ग्लास ऑफ वाईन परहॅप्स!!!"
"नो, जस्ट वॉटर वुड बी फाईन!!" मघाची प्लेनमधली शॅम्पेन अजून डोक्यात होती....
तिने दिलेल्या ग्लासातील पाणी हळूहळू सिप करत मी हातपाय ताणून बसलो होतो. इतक्यात,
"हे बडी! सो यू आर हियर ऍट लास्ट!!!" मागून हाक आली....
तोच चिरपरिचित आवाज.....
आणि तेच खळखळून हसणं.....
(क्रमशः)
Saturday, January 10, 2009
अलीशिया भाग-२
(पूर्वसूत्रः "ड्राईव्ह टू सांता बार्बारा एअरपोर्ट. गो टू द युनायटेड एअरलाईन्स काउंटर्स! देअर विल बी अ पर्सन वेटींग फॉर यू", इतकीच माहिती! तिने दिलेला तो कागद हातात धरून मी सांता बार्बारा एअरपोर्टच्या दिशेने ड्राईव्ह करायला सुरवात केली.....)
सांता बार्बराचा एअरपोर्ट अगदीच लहान आहे. जवळपास प्रायव्हेट एअरपोर्ट म्हणावा असा!! तिथून युनायटेड एअरलाईन्ससारख्या मोठ्या एअरलाईनच्या फ्लाईटस आहेत हेच माझ्यासाठी नवीन होतं. पण असेल बाबा, आपल्याला सगळंच कुठं माहिती असतं? याच भावनेतून मी तिथे ड्राईव्ह करत होतो. अलीशियाने माझ्यासाठी युनायटेडवर फ्लाईट बुक केलेली दिसतेय! इतक्या थोड्या वेळात तसं करणं इंप्रेसिव्ह जरूर होतं पण अलीशियासाठी ते काहीच कठीण नव्हतं. आपल्या त्रिभुवनदास भीमजीला एखाद्या बागेजवळ मिळणारे चणेफुटाणे खरेदी करणं जितकं सोपं (किंवा कठीण!) असावं तितकंच!!!!
तासाभरात मी एअरपोर्टला पोहोचलो. सांगितल्याप्रमाणे सरळ युनायटेड एअरलाईन्सच्या चेक-इन काऊंटरपाशी गेलो. तर तिथे खरंच माझ्या आडनांवाची पाटी घेऊन एक महिला उभी होती.....
"हलो..." मी तिला विश केलं...
"डॉ. ***?" तिनं माझं आडनांव विचारून खात्री करून घेतली....
"येस! सो ऍम आय बुक्ड ऑन द युनायटेड?", मी.
"नो सर! ऑफकोर्स नॉट!! विल यु प्लिज फॉलो मी, सर?"
मी चुपचाप तिच्या पाठोपाठ निघालो. युनायटेडचे सगळे काऊंटर्स पार करुन ती एका दरवाजाशी आली. मी तिच्या पाठोपाठ येतो आहे याची खात्री करून घेउन तिने तो दरवाजा उघडला आणि मला पाठोपाठ येण्याची खूण केली. मी तिच्या पाठोपाठ त्या दरवाजातुन बाहेर गेलो....
आता आम्ही एअरपोर्ट् टर्मिनलच्या बाहेर विमानं जिथे उभी असतांत तिथे उभे होतो. ती सगळ्या विमानांतून, बॅगेज नेणार्या गाड्यांतुन, आणि विमानांना लावायच्या टग्जमधून सफाईने वाट काढत चालत होती....
थोडं अंतर चालुन गेल्यावर तिने समोर बोट दाखवलं....
तिथे एक छोटंसं जेट विमान उभं होतं. आत दोन पायलट बसलेले होते, विमानाचे पंखे सुरू होते.....
त्या बाईने खूण करताच विमानाचा दरवाजा उघडला आणि एक छोटीशी शिडी पुढे आली....
"हॅव अ हॅपी फ्लाईट सर!" मला त्या शिडीकडे निर्देशित करत ती महिला म्हणाली...
अरे बापरे! चार्टर्ड फ्लाईट? पण आता मला माघार घेणं शक्यच नव्हतं. 'आलिया भोगासी असावे सादर' असे मनात म्हणतच मी त्या शिडीवरून वर चढलो.....
"वेलकम अबोर्ड, सर!!", एका सोनेरी केसांच्या अतिशय आकर्षक मुलीने माझं स्वागत केलं. माझ्या हातातली बॅग घेतली आणि मला एका आरामखुर्चीवर (रिक्लायनर) बसवलं. मी बसताक्षणीच त्या खुर्चीत बुडालो.....
"व्हॉट वुड यू लाईक टू हॅव सर? पेरिये शॅम्पेन, कॉफी, पेलोग्रीनो?"
"सम शॅम्पेन प्लीज!"
'गुड चॉईस! इट इज सो हॉट टुडे!!" ती हसली अणि ड्रिंक आणायला निघून गेली.....
तेंव्हाच विमानाची इंजिने सुरू झाल्याचा आवाज मी ऐकला. खिडकीतून बाहेर पाहिलं तर विमान रनवेच्या दिशेने निघालंही होतं....
आपले सहप्रवासी कोण आहेत हे पहायला मी पॅसेंजर केबिनमध्ये नजर फिरवली. कोणीच नव्हतं, बाकीचे सर्व रिक्लायनर्स रिकामे होते.....
आता मात्र मला हे सर्व जरा विचित्र वाटू लागलं होतं. तेव्हढ्यात ती एअर होस्टेस चिल्ड शॅम्पेनने भरलेला ग्लास घेउन आली....
"व्हेअर आर द अदर पॅसेंजर्स?"
"अदर पॅसेंजर्स? नो, वुई डोन्ट हॅव एनीवन एल्स टुडे सर! यु आर द ओन्ली वन!!!"
"व्हेअर आर वुई गोईंग?" आता विमानाने आकाशात टेक-ऑफ घेतला होता....
"टू सान फ्रानसिस्को सर!! ऍक्चुअली टू ओकलंड सर!!! युवर होटेल इज क्लोजर फ्रॉम देअर!!"
"ओ गॉड! थँक्स!!!"
"येस सर! वुई वोन्ट बी किडनॅपिंग यू टु बैरूट ऑर एनिथिंग!!!" ती कन्यका खळखळून हसत म्हणाली....
तिच्या विनोदबुद्धीला दाद देत मी शॅम्पेन ओठांना लावली....
मस्तच होती!!!!
आणि... शॅम्पेनही छान होती!!
आजवर मी असंख्यवेळा विमानातून प्रवास केला होता. कंपनीच्या खर्चाने का होईना पण अनेक वेळा विमानाच्या फर्स्टक्लास मधूनही गेलो होतो, विशेषतः इंटरनॅशनल फ्लाईट्स! पण चार्टर फ्लाईटमधून प्रवास करण्याचा हा पहिलाच प्रसंग होता. त्यातही आख्ख्या विमानात मी एकच प्रवासी!!!! मुंबईच्या कनिष्ट मध्यमवर्गात वाढलेल्या आणि एष्टी-लोकलमधून प्रवास केलेल्या माझ्यासारख्या मुलासाठी हा अनुभव म्हणजे अगदी टू मच होता!! त्यात ती शॅम्पेन आणि त्या सुवर्णकेशी मुलीचं मधाळ हास्य.......
राहिलेला रिपोर्ट वाचून पूर्ण करावा म्हणून त्या होस्टेसकडे माझी बॅग मागण्याचा विचार केला. पण नंतर ठरवलं की जाऊदे! मरूदे तिच्यायला!!! रिपोर्ट काय घरी परत जातांनाही वाचता येईल की! इथे हा एक अनोखा अनुभव मिळतोय तर त्याचा पूर्ण आस्वाद घ्यावा!!! होस्टेसला ग्लास रीफिल करायला सांगून मी त्या कोचात हात पाय ताणले, डोळे मिटुन घेतले.......
डोळ्यासमोर भूतकाळ एखाद्या चित्रपटासारखा भराभर सरकू लागला.....
अलीशिया माझी कॉलेजमधली मैत्रिण!!! आमची ओळख आणि मैत्री होण्याची कारणंही विचित्रच होती.....
मी नुकताच मुंबईतून माझ्या अमेरिकन युनिव्हर्सिटीमध्ये विद्यार्थी म्हणून दाखल झालेलो होतो. आमच्या इंटरनॅशनल स्टुडंट्स हाऊसमध्ये उतरलो होतो. तिथे नवीन आलेल्या विदेशी विद्यार्थ्यांना एक महिनाभर रहायची मुभा होती. एक महिन्यानंतर मात्र एकतर हॉस्टेलवर रहायला जायला लागायचं किंवा गावात एखादं अपार्ट्मेंट भाड्याने घ्यायला लागायचं आणि नव्यानं येणार्या विदेशी मुलांसाठी जागा खाली करून द्यायची असा नियम होता...
मी इथे आल्यावर इथल्या मेसमध्ये अमेरिकन फूड चाखलं होतं त्यामुळे हॉस्टेलवर रहायचा प्रश्नच नव्हता. दोन महिन्यातच उपासमारीने मेलो असतो. चांगली धडधाकट माणसं न्याहारीला दूध-लाह्या आणि जेवणाला उकडलेला बटाटा खातात हे मला आजवर माहितच नव्हतं. आमच्या मुंबईत जर माणूस सतत आजारी असेल आणि दुसरं काही पचत नसेल तरच त्याला असं अन्न द्यायची पद्धत होती. आणि त्यातही पंचाईत म्हणजे हॉस्टेलवर स्वतःचं अन्न शिजवायला परवानगी नव्हती...
शेवटी मी मला परवडणारं एक स्टुडियो अपार्ट्मेंट भाड्याने घेतलं. स्टुडियो म्हणजे एकच खोली! हॉल, किचन, बेडरूम, संडास व बाथरूम सर्व त्या एकाच खोलीत बसवण्याची किमया त्या आर्किटेक्टने साधलेली होती!!! चावी घेऊन आत शिरलो. अपार्टमेंट अतिशय स्वच्छ होतं. पण लाईट लावला तर लाईट लागेना!!! मग असं कळलं की वीज कंपनीला आपण तिथे रहायला आल्याचं कळवून डिपॉझिट भरावं लागतं मग ते तिथे बसून इलेक्ट्रिसिटी चालू करतात. मी रीतसर फोन केला. पण मी भारतातून नवीन आलेला असल्याने फोनवरून डिपॉझिट भरायला माझ्याकडे क्रेडिट कार्ड नव्हतं, आयडी साठी अमेरिकन ड्रायव्हिंग लायसन्स नव्हतं! होतं ते युनिव्हर्सिटीचं आयडी कार्ड आणि कॅश!!! मला असं सांगण्यात आलं की अशा परिस्थीतीत मी त्या शहरातल्या वीजमंडळाच्या (एमेसीबीच्या म्हणणार होतो, पण यांची वीज साली चोवीस तास अखंडित चालू रहायची, तिच्यामारी!!!!) मुख्य ऑफिसात जाऊन पैसे भरावेत. मी ठीक आहे म्हटलं. आता क्लासची वेळ झाली होती म्हणून नंतर दुपारी तिथे जाण्याचा विचार केला आणि क्लासला गेलो....
त्या दिवशी क्लासमध्ये आम्हाला एक नवीन ग्रुप प्रोजेक्ट दिला गेला. माझ्या ग्रुपमध्ये तीन मुली आणि आम्ही दोघं मुलं होतो. क्लास संपल्यानंतर आम्ही एकमेकांच्या ओळखी करून घेतल्या आणि प्रोजेक्टवर काम कसं करायचं ते ठरवू लागलो. तेंव्हा कोणीतरी बूट काढला की आपण क्लासेस संपल्यानंतर दुपारी एकत्र बसून प्रोजेक्टची रूपरेखा ठरवावी. मी लगेच सांगितलं की मला आज दुपारी शक्य नाही कारण मला वीजमंडळाच्या ऑफिसमध्ये जाऊन डिपॉझिट भरायचं आहे....
"व्हाय डोन्च्यू जस्ट कॉल देम?", एकीने सुचवलं
"आय डिड! बट सिन्स आय डोन्ट हॅव्ह अ क्रेडिट कार्ड आय नीड टू गो देअर इन पर्सन!! तिथे कुठली बस जाते तुम्हाला कुणाला माहितीये का?"
"बस? व्हाय बस? टेक माय कार" त्या मुलाने कार ऑफर केली
"आय कान्ट! माझ्याकडे ड्रायव्हिंग लायसनही नाहिये"
आता त्या ग्रुपमधल्या एका मुलीने माझ्याकडे जणू पहिल्यांदाच पाहिल्यासारखं निरखून पाहिलं....
पावसातल्या भिजक्या मा़ंजराच्या पिल्लाकडे पहावं तसं.....
"फरगेट द बस!", ती पूर्ण भूतदयेने म्हणाली, " मी तुला माझ्या गाडीतून घेऊन जाईन. तुला माहितीये का तिथे कसं जायचं ते?"
"मला वाटलं की ते सगळ्यांना माहिती असेल. ते वीज मंडळाचं हेड्-ऑफिस आहे असं मला फोनवर म्हणाले!" आयला, आपल्या गावातलं एमेसीबीचं गावातलं हेडऑफिस माहिती नाही या लोकांना? माझ्या मनातला विचार...
"हे बघ, मी माझ्या अख्ख्या आयुष्यात कधी इलेक्टॄसिटीच्या कोणत्याच ऑफिसात गेलेली नाही. त्यांचा फोन नंबर आहे तुझ्याकडे?"
मी नंबर दिला. तिने फोनपाशी जाऊन त्यांना कॉल केला आणि पत्ता विचारला (खरंतर तिने ड्रायव्हिंग डायरेक्शन्स विचारल्या होत्या हे मला नंतर उमजलं).
"काय नांव तुझं?" ती. मी परत एकदा माझं नांव सांगितलं. म्हणजे जेंव्हा पहिल्यांदा सांगितलं तेंव्हा तिने त्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष केलं होतं तर....
"आय ऍम अलीशिया, फॉलो मी" असं म्हणून ती माझ्याकडे पाठ फिरवून ताड्ताड् चालत सुटली. अणि मी आपला धडपडत तिच्यामागे....
जवळ जवळ पावणे सहा फूट उंची! कॉकेशियन तांबडा-गोरा वर्ण!! सुई टोचली तर भळभळ रक्त वाहू लागेल अशी नितळ त्वचा!! माधुरी दिक्षितसारखे खांद्यापर्यंत आलेले पण सोनेरी केस! गर्द हिरवे डोळे, श्रीदेवीला नगीनामध्ये कॉन्टॅक्ट लेन्सेस घालूनही ही शेड साधता आली नव्हती! अंगात काळी पँन्ट आणि एक अतितलम पांढरा शर्ट! कानात लखलखीत हिर्याची कर्णभूषणे, (हो हिरेच असावेत ते! पण खरे हिरे असतील तर ते इतके मोठे कसे असतील?)! आणि अतिशय बांधेसूद, टंच शरीरयष्टी!!! सर्व काही आखीव, रेखीव, आणि जिथल्या तिथं!!! जणू एखाद्या ग्रीक देवतेच्या पुतळ्यालाच आधुनिक पोषाख चढवला असावा ना, तसं....
तिच्यामागून तिला निरखत चालत रहाणंही अतिशय आनंददायक होतं!!!
तिच्या गाडीपाशी आल्यावर तिने डिकी उघडून तिची आणि माझी पुस्तकांची बॅग आत ठेवली आणि मला सीटवर बसायचा निर्देश करून ती स्वतः ड्रायव्हरच्या सीटवर येऊन बसली....
अर्ध्या तासात आम्ही वीजमंडळाच्या कार्यालयात पोचलो. मी तिथे गर्दी अपेक्षित केली होती. पण माझ्या अपेक्षेच्या अगदी विरुद्ध तिथे कुणीच ग्राहक नव्हते. क्रेडिट कार्ड नसल्याने तिथे प्रत्यक्ष येऊन पैशाचा भरणा करावा लागणारे माझ्याशिवाय आणखी दुर्दैवी जीव गावात अन्य नसावेत. माझं काम उरकून आम्ही परतीच्या वाटेला लागलो आणि वाटेतच पाऊस सुरू झाला...
"शिट! नाउ वुई आर गोईंग टू गेट वेट!!!", अलीशिया
"व्हाय? वुइ आर इन द कार"
"नॉट हियर डमी! हाऊ आर गोईंग टू वॉक फ्रॉम द पार्किंग लॉट टू द बिल्डिंग?"
"यू हॅव ऍन अम्ब्रेला इन युवर डिकी"
"व्हॉऽऽऽऽट?", करकच्चून आवाज करत कार थांबली, "व्हॉट द हेल आर यु टॉकिंग अबाऊट?"
"आय सॉ ऍन अम्ब्रेला इन युवर डिकी"
"फर्स्ट ऑफ ऑल, आय डोन्ट हॅव अ डिकी." अलीशिया रागाने लालबुंद होऊन ओरडली, "ऍन्ड सेकंडली, हाऊ कॅन वन हाईड ऍन अम्ब्रेला इन अ डिकी?"
ती का चिडली तेच मला समजेना...
"आय सॉ द अम्ब्रेला व्हेन यू पुट अवर बॅग्ज इन द डिकी अर्लियर", मी.
"अवर बॅग्ज इन द....! ओ, यु मीन द ट्रंक?"
"येस!"
"व्हाय डू यू कॉल इट अ डिकी? ऍन्ड देन व्हॉट डू यू कॉल दॅट?" तिने गाडीच्या पुढे बोट करून विचारलं...
"अ बॉनेट!"
"अ बॉनेट?"
"येस, एव्हरी कार हॅज अ बॉनेट ऍन्ड अ डिकी!!", मी.
अलीशिया एकदम खोखो हसत सुटली. तिच्या गडगडाटी हसण्याने कारची केबिन भरून गेली. बराच वेळ गेला तरी तिचं हसणं काही थांबेना. माझ्याकडे बघत हसू असह्य झाल्यामुळे ती खोकत खोकत हसत होती. काही वेळाने डोळ्यातून वहाणारं पाणी पुसत ती म्हणाली,
"हियर इन अमेरिका, द फ्रंट ऑफ द कार इज कॉल्ड द हूड ऍन्ड द स्टोरेज स्पेस इन द बॅक इज कॉल्ड द ट्रंक!!!"
"आय सी!!"
"हियर वुई कॉल दॅट अ डिकी", माझ्या दोन्ही मांड्यांच्या मध्ये निर्भयपणे बोट दाखवून निर्देश करत ती म्हणाली, "ऍन्ड धिस वी कॉल अ व्हजायना", तसाच स्वतःकडे निर्देश करत ती म्हणाली....
"ओ माय गॉड!" धरती दुभंगून मला आपल्या पोटात घेईल तर बरं असं मला झालं....
"आय ऍम सॉरी अलीशिया, आय डिडंन्ट नो!!", मी माफी मागितली. ती परत हसत सुटली...
"सो रिमेंबर, इन धिस कंट्री इफ यू आस्क वुइमेन अबाऊट देअर डिकी यू आर इन्सल्टींग देम ऍन्ड इफ यू शो इन्टरेस्ट इन द डिकी विथ मेन देन यू आर गिव्हिंग देम अ व्हेरी डिफरंन्ट इंप्रेशन अबाऊट युवरसेल्फ!!"
"आय विल रिमेंबर धिस!!" माझ्या डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला.
अमेरिकेमधल्या माझ्या शिक्षणाला आता खर्या अर्थाने सुरवात झाली होती....
आम्ही परत डिपार्ट्मेंटला आलो. बाकीचे तिघे अजून तिथेच बसून प्रोजेक्टची चर्चा करत होते.
"सो यू आर बॅक," त्या दोन मुलींमधली एक म्हणाली, " डिड यू गेट डीलेड बाय द रेन?"
"नो!", अलीशिया पुन्हा एकदा खळखळून हसत म्हणाली, "वुई गॉट डीलेड बिकॉज वुई वेअर बिझी इन्स्पेक्टिंग हिज डिकी!!!!!!"
त्या तिघे बिचारे काही न कळून एकदा माझ्या चेहर्याकडे आणि एकदा माझ्या "तिथे" बघत राहिले....
"आय लाईक यू", माझ्या पाठीवर जोरदार थाप मारत अलीशिया उद्गारली, "वुई आर गोईंग टू बी व्हेरी गुड फ्रेंन्डस!!!"
तिची बत्तिशी अगदी पुरेपूर खरी ठरली होती.....
.....
.....
"फासन् युवर सीट्बेल्ट सर, वुई आर लॅन्डिंग!!"
मी डोळे उघडले. मघाची ती सुवर्णकेशी कन्यका समोर उभी होती. थोड्याच वेळात विमान लॅन्ड झालं. त्या होस्टेसचा निरोप घेऊन मी ओकलंडच्या टर्मिनलमध्ये आलो. तिथे परत माझ्या नांवाची पाटी घेतलेला एक माणूस उभा! मला अलीशियाच्या होटेलवर न्यायला!! त्याच्याबरोबर त्याच्या कारमध्ये जाऊन बसलो....
"वुई हॅव क्वाईट अ ट्रॅफिक टुडे सर! इट मे टेक अ व्हाईल!!" तो अपराधी स्वरात म्हणाला.
"ओके, नो प्रॉब्लेम!" असं म्हणून मागच्या सीटवर रीलॅक्स होत मी पुन्हा डोळे मिटले....
भूतकाळाचा चित्रपट जणू इंटरव्हलनंतर पुन्हा सुरू झाला....
(क्रमशः)
सांता बार्बराचा एअरपोर्ट अगदीच लहान आहे. जवळपास प्रायव्हेट एअरपोर्ट म्हणावा असा!! तिथून युनायटेड एअरलाईन्ससारख्या मोठ्या एअरलाईनच्या फ्लाईटस आहेत हेच माझ्यासाठी नवीन होतं. पण असेल बाबा, आपल्याला सगळंच कुठं माहिती असतं? याच भावनेतून मी तिथे ड्राईव्ह करत होतो. अलीशियाने माझ्यासाठी युनायटेडवर फ्लाईट बुक केलेली दिसतेय! इतक्या थोड्या वेळात तसं करणं इंप्रेसिव्ह जरूर होतं पण अलीशियासाठी ते काहीच कठीण नव्हतं. आपल्या त्रिभुवनदास भीमजीला एखाद्या बागेजवळ मिळणारे चणेफुटाणे खरेदी करणं जितकं सोपं (किंवा कठीण!) असावं तितकंच!!!!
तासाभरात मी एअरपोर्टला पोहोचलो. सांगितल्याप्रमाणे सरळ युनायटेड एअरलाईन्सच्या चेक-इन काऊंटरपाशी गेलो. तर तिथे खरंच माझ्या आडनांवाची पाटी घेऊन एक महिला उभी होती.....
"हलो..." मी तिला विश केलं...
"डॉ. ***?" तिनं माझं आडनांव विचारून खात्री करून घेतली....
"येस! सो ऍम आय बुक्ड ऑन द युनायटेड?", मी.
"नो सर! ऑफकोर्स नॉट!! विल यु प्लिज फॉलो मी, सर?"
मी चुपचाप तिच्या पाठोपाठ निघालो. युनायटेडचे सगळे काऊंटर्स पार करुन ती एका दरवाजाशी आली. मी तिच्या पाठोपाठ येतो आहे याची खात्री करून घेउन तिने तो दरवाजा उघडला आणि मला पाठोपाठ येण्याची खूण केली. मी तिच्या पाठोपाठ त्या दरवाजातुन बाहेर गेलो....
आता आम्ही एअरपोर्ट् टर्मिनलच्या बाहेर विमानं जिथे उभी असतांत तिथे उभे होतो. ती सगळ्या विमानांतून, बॅगेज नेणार्या गाड्यांतुन, आणि विमानांना लावायच्या टग्जमधून सफाईने वाट काढत चालत होती....
थोडं अंतर चालुन गेल्यावर तिने समोर बोट दाखवलं....
तिथे एक छोटंसं जेट विमान उभं होतं. आत दोन पायलट बसलेले होते, विमानाचे पंखे सुरू होते.....
त्या बाईने खूण करताच विमानाचा दरवाजा उघडला आणि एक छोटीशी शिडी पुढे आली....
"हॅव अ हॅपी फ्लाईट सर!" मला त्या शिडीकडे निर्देशित करत ती महिला म्हणाली...
अरे बापरे! चार्टर्ड फ्लाईट? पण आता मला माघार घेणं शक्यच नव्हतं. 'आलिया भोगासी असावे सादर' असे मनात म्हणतच मी त्या शिडीवरून वर चढलो.....
"वेलकम अबोर्ड, सर!!", एका सोनेरी केसांच्या अतिशय आकर्षक मुलीने माझं स्वागत केलं. माझ्या हातातली बॅग घेतली आणि मला एका आरामखुर्चीवर (रिक्लायनर) बसवलं. मी बसताक्षणीच त्या खुर्चीत बुडालो.....
"व्हॉट वुड यू लाईक टू हॅव सर? पेरिये शॅम्पेन, कॉफी, पेलोग्रीनो?"
"सम शॅम्पेन प्लीज!"
'गुड चॉईस! इट इज सो हॉट टुडे!!" ती हसली अणि ड्रिंक आणायला निघून गेली.....
तेंव्हाच विमानाची इंजिने सुरू झाल्याचा आवाज मी ऐकला. खिडकीतून बाहेर पाहिलं तर विमान रनवेच्या दिशेने निघालंही होतं....
आपले सहप्रवासी कोण आहेत हे पहायला मी पॅसेंजर केबिनमध्ये नजर फिरवली. कोणीच नव्हतं, बाकीचे सर्व रिक्लायनर्स रिकामे होते.....
आता मात्र मला हे सर्व जरा विचित्र वाटू लागलं होतं. तेव्हढ्यात ती एअर होस्टेस चिल्ड शॅम्पेनने भरलेला ग्लास घेउन आली....
"व्हेअर आर द अदर पॅसेंजर्स?"
"अदर पॅसेंजर्स? नो, वुई डोन्ट हॅव एनीवन एल्स टुडे सर! यु आर द ओन्ली वन!!!"
"व्हेअर आर वुई गोईंग?" आता विमानाने आकाशात टेक-ऑफ घेतला होता....
"टू सान फ्रानसिस्को सर!! ऍक्चुअली टू ओकलंड सर!!! युवर होटेल इज क्लोजर फ्रॉम देअर!!"
"ओ गॉड! थँक्स!!!"
"येस सर! वुई वोन्ट बी किडनॅपिंग यू टु बैरूट ऑर एनिथिंग!!!" ती कन्यका खळखळून हसत म्हणाली....
तिच्या विनोदबुद्धीला दाद देत मी शॅम्पेन ओठांना लावली....
मस्तच होती!!!!
आणि... शॅम्पेनही छान होती!!
आजवर मी असंख्यवेळा विमानातून प्रवास केला होता. कंपनीच्या खर्चाने का होईना पण अनेक वेळा विमानाच्या फर्स्टक्लास मधूनही गेलो होतो, विशेषतः इंटरनॅशनल फ्लाईट्स! पण चार्टर फ्लाईटमधून प्रवास करण्याचा हा पहिलाच प्रसंग होता. त्यातही आख्ख्या विमानात मी एकच प्रवासी!!!! मुंबईच्या कनिष्ट मध्यमवर्गात वाढलेल्या आणि एष्टी-लोकलमधून प्रवास केलेल्या माझ्यासारख्या मुलासाठी हा अनुभव म्हणजे अगदी टू मच होता!! त्यात ती शॅम्पेन आणि त्या सुवर्णकेशी मुलीचं मधाळ हास्य.......
राहिलेला रिपोर्ट वाचून पूर्ण करावा म्हणून त्या होस्टेसकडे माझी बॅग मागण्याचा विचार केला. पण नंतर ठरवलं की जाऊदे! मरूदे तिच्यायला!!! रिपोर्ट काय घरी परत जातांनाही वाचता येईल की! इथे हा एक अनोखा अनुभव मिळतोय तर त्याचा पूर्ण आस्वाद घ्यावा!!! होस्टेसला ग्लास रीफिल करायला सांगून मी त्या कोचात हात पाय ताणले, डोळे मिटुन घेतले.......
डोळ्यासमोर भूतकाळ एखाद्या चित्रपटासारखा भराभर सरकू लागला.....
अलीशिया माझी कॉलेजमधली मैत्रिण!!! आमची ओळख आणि मैत्री होण्याची कारणंही विचित्रच होती.....
मी नुकताच मुंबईतून माझ्या अमेरिकन युनिव्हर्सिटीमध्ये विद्यार्थी म्हणून दाखल झालेलो होतो. आमच्या इंटरनॅशनल स्टुडंट्स हाऊसमध्ये उतरलो होतो. तिथे नवीन आलेल्या विदेशी विद्यार्थ्यांना एक महिनाभर रहायची मुभा होती. एक महिन्यानंतर मात्र एकतर हॉस्टेलवर रहायला जायला लागायचं किंवा गावात एखादं अपार्ट्मेंट भाड्याने घ्यायला लागायचं आणि नव्यानं येणार्या विदेशी मुलांसाठी जागा खाली करून द्यायची असा नियम होता...
मी इथे आल्यावर इथल्या मेसमध्ये अमेरिकन फूड चाखलं होतं त्यामुळे हॉस्टेलवर रहायचा प्रश्नच नव्हता. दोन महिन्यातच उपासमारीने मेलो असतो. चांगली धडधाकट माणसं न्याहारीला दूध-लाह्या आणि जेवणाला उकडलेला बटाटा खातात हे मला आजवर माहितच नव्हतं. आमच्या मुंबईत जर माणूस सतत आजारी असेल आणि दुसरं काही पचत नसेल तरच त्याला असं अन्न द्यायची पद्धत होती. आणि त्यातही पंचाईत म्हणजे हॉस्टेलवर स्वतःचं अन्न शिजवायला परवानगी नव्हती...
शेवटी मी मला परवडणारं एक स्टुडियो अपार्ट्मेंट भाड्याने घेतलं. स्टुडियो म्हणजे एकच खोली! हॉल, किचन, बेडरूम, संडास व बाथरूम सर्व त्या एकाच खोलीत बसवण्याची किमया त्या आर्किटेक्टने साधलेली होती!!! चावी घेऊन आत शिरलो. अपार्टमेंट अतिशय स्वच्छ होतं. पण लाईट लावला तर लाईट लागेना!!! मग असं कळलं की वीज कंपनीला आपण तिथे रहायला आल्याचं कळवून डिपॉझिट भरावं लागतं मग ते तिथे बसून इलेक्ट्रिसिटी चालू करतात. मी रीतसर फोन केला. पण मी भारतातून नवीन आलेला असल्याने फोनवरून डिपॉझिट भरायला माझ्याकडे क्रेडिट कार्ड नव्हतं, आयडी साठी अमेरिकन ड्रायव्हिंग लायसन्स नव्हतं! होतं ते युनिव्हर्सिटीचं आयडी कार्ड आणि कॅश!!! मला असं सांगण्यात आलं की अशा परिस्थीतीत मी त्या शहरातल्या वीजमंडळाच्या (एमेसीबीच्या म्हणणार होतो, पण यांची वीज साली चोवीस तास अखंडित चालू रहायची, तिच्यामारी!!!!) मुख्य ऑफिसात जाऊन पैसे भरावेत. मी ठीक आहे म्हटलं. आता क्लासची वेळ झाली होती म्हणून नंतर दुपारी तिथे जाण्याचा विचार केला आणि क्लासला गेलो....
त्या दिवशी क्लासमध्ये आम्हाला एक नवीन ग्रुप प्रोजेक्ट दिला गेला. माझ्या ग्रुपमध्ये तीन मुली आणि आम्ही दोघं मुलं होतो. क्लास संपल्यानंतर आम्ही एकमेकांच्या ओळखी करून घेतल्या आणि प्रोजेक्टवर काम कसं करायचं ते ठरवू लागलो. तेंव्हा कोणीतरी बूट काढला की आपण क्लासेस संपल्यानंतर दुपारी एकत्र बसून प्रोजेक्टची रूपरेखा ठरवावी. मी लगेच सांगितलं की मला आज दुपारी शक्य नाही कारण मला वीजमंडळाच्या ऑफिसमध्ये जाऊन डिपॉझिट भरायचं आहे....
"व्हाय डोन्च्यू जस्ट कॉल देम?", एकीने सुचवलं
"आय डिड! बट सिन्स आय डोन्ट हॅव्ह अ क्रेडिट कार्ड आय नीड टू गो देअर इन पर्सन!! तिथे कुठली बस जाते तुम्हाला कुणाला माहितीये का?"
"बस? व्हाय बस? टेक माय कार" त्या मुलाने कार ऑफर केली
"आय कान्ट! माझ्याकडे ड्रायव्हिंग लायसनही नाहिये"
आता त्या ग्रुपमधल्या एका मुलीने माझ्याकडे जणू पहिल्यांदाच पाहिल्यासारखं निरखून पाहिलं....
पावसातल्या भिजक्या मा़ंजराच्या पिल्लाकडे पहावं तसं.....
"फरगेट द बस!", ती पूर्ण भूतदयेने म्हणाली, " मी तुला माझ्या गाडीतून घेऊन जाईन. तुला माहितीये का तिथे कसं जायचं ते?"
"मला वाटलं की ते सगळ्यांना माहिती असेल. ते वीज मंडळाचं हेड्-ऑफिस आहे असं मला फोनवर म्हणाले!" आयला, आपल्या गावातलं एमेसीबीचं गावातलं हेडऑफिस माहिती नाही या लोकांना? माझ्या मनातला विचार...
"हे बघ, मी माझ्या अख्ख्या आयुष्यात कधी इलेक्टॄसिटीच्या कोणत्याच ऑफिसात गेलेली नाही. त्यांचा फोन नंबर आहे तुझ्याकडे?"
मी नंबर दिला. तिने फोनपाशी जाऊन त्यांना कॉल केला आणि पत्ता विचारला (खरंतर तिने ड्रायव्हिंग डायरेक्शन्स विचारल्या होत्या हे मला नंतर उमजलं).
"काय नांव तुझं?" ती. मी परत एकदा माझं नांव सांगितलं. म्हणजे जेंव्हा पहिल्यांदा सांगितलं तेंव्हा तिने त्याकडे पूर्ण दुर्लक्ष केलं होतं तर....
"आय ऍम अलीशिया, फॉलो मी" असं म्हणून ती माझ्याकडे पाठ फिरवून ताड्ताड् चालत सुटली. अणि मी आपला धडपडत तिच्यामागे....
जवळ जवळ पावणे सहा फूट उंची! कॉकेशियन तांबडा-गोरा वर्ण!! सुई टोचली तर भळभळ रक्त वाहू लागेल अशी नितळ त्वचा!! माधुरी दिक्षितसारखे खांद्यापर्यंत आलेले पण सोनेरी केस! गर्द हिरवे डोळे, श्रीदेवीला नगीनामध्ये कॉन्टॅक्ट लेन्सेस घालूनही ही शेड साधता आली नव्हती! अंगात काळी पँन्ट आणि एक अतितलम पांढरा शर्ट! कानात लखलखीत हिर्याची कर्णभूषणे, (हो हिरेच असावेत ते! पण खरे हिरे असतील तर ते इतके मोठे कसे असतील?)! आणि अतिशय बांधेसूद, टंच शरीरयष्टी!!! सर्व काही आखीव, रेखीव, आणि जिथल्या तिथं!!! जणू एखाद्या ग्रीक देवतेच्या पुतळ्यालाच आधुनिक पोषाख चढवला असावा ना, तसं....
तिच्यामागून तिला निरखत चालत रहाणंही अतिशय आनंददायक होतं!!!
तिच्या गाडीपाशी आल्यावर तिने डिकी उघडून तिची आणि माझी पुस्तकांची बॅग आत ठेवली आणि मला सीटवर बसायचा निर्देश करून ती स्वतः ड्रायव्हरच्या सीटवर येऊन बसली....
अर्ध्या तासात आम्ही वीजमंडळाच्या कार्यालयात पोचलो. मी तिथे गर्दी अपेक्षित केली होती. पण माझ्या अपेक्षेच्या अगदी विरुद्ध तिथे कुणीच ग्राहक नव्हते. क्रेडिट कार्ड नसल्याने तिथे प्रत्यक्ष येऊन पैशाचा भरणा करावा लागणारे माझ्याशिवाय आणखी दुर्दैवी जीव गावात अन्य नसावेत. माझं काम उरकून आम्ही परतीच्या वाटेला लागलो आणि वाटेतच पाऊस सुरू झाला...
"शिट! नाउ वुई आर गोईंग टू गेट वेट!!!", अलीशिया
"व्हाय? वुइ आर इन द कार"
"नॉट हियर डमी! हाऊ आर गोईंग टू वॉक फ्रॉम द पार्किंग लॉट टू द बिल्डिंग?"
"यू हॅव ऍन अम्ब्रेला इन युवर डिकी"
"व्हॉऽऽऽऽट?", करकच्चून आवाज करत कार थांबली, "व्हॉट द हेल आर यु टॉकिंग अबाऊट?"
"आय सॉ ऍन अम्ब्रेला इन युवर डिकी"
"फर्स्ट ऑफ ऑल, आय डोन्ट हॅव अ डिकी." अलीशिया रागाने लालबुंद होऊन ओरडली, "ऍन्ड सेकंडली, हाऊ कॅन वन हाईड ऍन अम्ब्रेला इन अ डिकी?"
ती का चिडली तेच मला समजेना...
"आय सॉ द अम्ब्रेला व्हेन यू पुट अवर बॅग्ज इन द डिकी अर्लियर", मी.
"अवर बॅग्ज इन द....! ओ, यु मीन द ट्रंक?"
"येस!"
"व्हाय डू यू कॉल इट अ डिकी? ऍन्ड देन व्हॉट डू यू कॉल दॅट?" तिने गाडीच्या पुढे बोट करून विचारलं...
"अ बॉनेट!"
"अ बॉनेट?"
"येस, एव्हरी कार हॅज अ बॉनेट ऍन्ड अ डिकी!!", मी.
अलीशिया एकदम खोखो हसत सुटली. तिच्या गडगडाटी हसण्याने कारची केबिन भरून गेली. बराच वेळ गेला तरी तिचं हसणं काही थांबेना. माझ्याकडे बघत हसू असह्य झाल्यामुळे ती खोकत खोकत हसत होती. काही वेळाने डोळ्यातून वहाणारं पाणी पुसत ती म्हणाली,
"हियर इन अमेरिका, द फ्रंट ऑफ द कार इज कॉल्ड द हूड ऍन्ड द स्टोरेज स्पेस इन द बॅक इज कॉल्ड द ट्रंक!!!"
"आय सी!!"
"हियर वुई कॉल दॅट अ डिकी", माझ्या दोन्ही मांड्यांच्या मध्ये निर्भयपणे बोट दाखवून निर्देश करत ती म्हणाली, "ऍन्ड धिस वी कॉल अ व्हजायना", तसाच स्वतःकडे निर्देश करत ती म्हणाली....
"ओ माय गॉड!" धरती दुभंगून मला आपल्या पोटात घेईल तर बरं असं मला झालं....
"आय ऍम सॉरी अलीशिया, आय डिडंन्ट नो!!", मी माफी मागितली. ती परत हसत सुटली...
"सो रिमेंबर, इन धिस कंट्री इफ यू आस्क वुइमेन अबाऊट देअर डिकी यू आर इन्सल्टींग देम ऍन्ड इफ यू शो इन्टरेस्ट इन द डिकी विथ मेन देन यू आर गिव्हिंग देम अ व्हेरी डिफरंन्ट इंप्रेशन अबाऊट युवरसेल्फ!!"
"आय विल रिमेंबर धिस!!" माझ्या डोक्यात लख्ख प्रकाश पडला.
अमेरिकेमधल्या माझ्या शिक्षणाला आता खर्या अर्थाने सुरवात झाली होती....
आम्ही परत डिपार्ट्मेंटला आलो. बाकीचे तिघे अजून तिथेच बसून प्रोजेक्टची चर्चा करत होते.
"सो यू आर बॅक," त्या दोन मुलींमधली एक म्हणाली, " डिड यू गेट डीलेड बाय द रेन?"
"नो!", अलीशिया पुन्हा एकदा खळखळून हसत म्हणाली, "वुई गॉट डीलेड बिकॉज वुई वेअर बिझी इन्स्पेक्टिंग हिज डिकी!!!!!!"
त्या तिघे बिचारे काही न कळून एकदा माझ्या चेहर्याकडे आणि एकदा माझ्या "तिथे" बघत राहिले....
"आय लाईक यू", माझ्या पाठीवर जोरदार थाप मारत अलीशिया उद्गारली, "वुई आर गोईंग टू बी व्हेरी गुड फ्रेंन्डस!!!"
तिची बत्तिशी अगदी पुरेपूर खरी ठरली होती.....
.....
.....
"फासन् युवर सीट्बेल्ट सर, वुई आर लॅन्डिंग!!"
मी डोळे उघडले. मघाची ती सुवर्णकेशी कन्यका समोर उभी होती. थोड्याच वेळात विमान लॅन्ड झालं. त्या होस्टेसचा निरोप घेऊन मी ओकलंडच्या टर्मिनलमध्ये आलो. तिथे परत माझ्या नांवाची पाटी घेतलेला एक माणूस उभा! मला अलीशियाच्या होटेलवर न्यायला!! त्याच्याबरोबर त्याच्या कारमध्ये जाऊन बसलो....
"वुई हॅव क्वाईट अ ट्रॅफिक टुडे सर! इट मे टेक अ व्हाईल!!" तो अपराधी स्वरात म्हणाला.
"ओके, नो प्रॉब्लेम!" असं म्हणून मागच्या सीटवर रीलॅक्स होत मी पुन्हा डोळे मिटले....
भूतकाळाचा चित्रपट जणू इंटरव्हलनंतर पुन्हा सुरू झाला....
(क्रमशः)
Thursday, December 25, 2008
अलीशिया
आज मी खूपच लवकर ऑफिसात आलो होतो. एक महत्वाचा रिपोर्ट कंपनीतर्फे सरकारला पाठवायचा होता. बर्याच वेगवेगळ्या डिपार्टमेंटमधल्या लोकांनी त्यातील वेगवेगळे भाग लिहिलेले होते. त्यामुळे तो सर्व रिपोर्ट अथपासून इतिपर्यंत वाचून त्याच्या सुसूत्रतेची खात्री करणं आवश्यक होतं. त्यासाठी माझं पूर्ण लक्ष तिथे असणं जरूरीचं होतं. नेहमीच्या फोन, इ-मेल्स आणि मिटिंगांच्या दंग्यात ते साध्य झालं नसतं. म्हणूनच आज जरा लवकर येऊन हे काम उरकायचं असं मी ठरवलं होतं.
ऑफिसात आलो, इ-मेल बघून कुठल्या तातडीच्या तर नाहियेत ना याची खात्री करून घेतली. मेल मेसेंजर बंद केला, झक्कास एक मग् भरुन चहा करुन घेतला. ऑफिसात इतक्या लवकर अजून कोणीच आलेलं नव्हतं. सेक्रेटरीच्या टेबलावर एक नोट लिहुन ठेवली, "अतिशय महत्वाचं काम असल्याखेरीज मला डिस्टर्ब करू नकोस!" मी काय करतोय ते तिला माहीती असणारच. तिनेच काल तो रिपोर्ट माझ्या टेबलावर आणून ठेवला होता...
केबिनचा दरवाजा बंद करून माझ्या खुर्चीवर येऊन बसलो. गरम चहाचा पहिला घोट घेतला आणि तो रिपोर्ट उघडला....
तीन्-चार तास होऊन गेलेले असतील. अचानक माझ्या टेबलावर वाजणार्या टेलिफोनच्या रिंगने मी भानावर आलो. बघतो तर माझ्याच सेक्रेटरीचा, जेनचा फोन.....
"अगं, मी तुला काही महत्त्वाचं कारण असल्याखेरीज मला फोन करू नको म्हणून मेसेज ठेवला होता ना?" माझ्या स्वरातील त्रासिकपणा तिला जाणवला असावा....
"येस सर, आय नो सर! बट देअर इज अ लेडी ऑन लाईन सेईंग शी हॅज टू टॉक टू यू नाऊ!!"
"समबडी फ्रॉम द गव्हर्नमेंट?"
"नो सर!" आणि मग ती आवाज घरगुती करत म्हणाली, "आय थिंक यू बेटर टेक इट सर!"
तिच्या तारतम्यावर माझा खूप विश्वास असल्याने मी अधिक ताणून धरलं नाही....
"ओके, कनेक्ट द कॉल!"
कॉल कनेक्ट झाल्याचा बीप ऐकु आला...
"हॅलो", मी
"हाय बडी! हाउ आर यू डुइंग? आय फाऊंड यू आउट, डिडंन्ट आय?" स्त्रीचा आवाज, उच्चार अगदी अमेरिकन!!
"हॅलो, हू इज धिस?" अगोदरच वैतागलेला असल्याने माझा आवाज किंचित चढला असावा.....
"डॅम्न यू! डोन्च यू रेकगनाईझ॑ युवर फ्रेंन्डस एनीमोअर, फप्पड?" आवाजात रागाचं आणि उर्मटपणाचं मिश्रण! जणू त्या स्त्रीला आपला आवाज जगात कुणी ओळखला नाही तर तो व्यक्तिगत अपमान वाटत असावा!
आणि त्यामुळेच माझ्या डोक्यात लख्ख उजेड पडला......
"अलीशिया!!!!!" पलीकडून खळखळून हसण्याचा आवाज! ते हास्य माझ्या परिचयाचं होतं. "अलीशियाच, ही!" माझं स्वगत...
"विसरला नाहीस ना मला?"
"नाही, तुला विसरणं कसं शक्य आहे? पण तुला माझा नंबर कुठून मिळाला इतक्या वर्षांनंतर?"
"मी फिलला कॉन्टॅक्ट केलं होतं" फिल हा आमचा दोस्त! लोकांचे पत्ते-फोन नंबर जमवायचं जवळ जवळ व्यसन असलेला!! माझं आश्चर्य आता संपलं होतं...
"पण आता तू कुठून बोलतेयस? तू टेनेसीत रहातेस ना?" ती ईस्ट कोस्टवर टेनेसीमध्ये कुठेतरी सेटल झाल्याचं मी कुणाकडूनतरी ऐकलं होतं....
"पीपल लाइक मी नेव्हर सेटल!!" पुन्हा तेच खळखळून हसणं, "आत्ता मी सान फ्रान्सिस्कोमधे आहे. व्हॉट अ डॅम्न सिटी!!! देअर इज आयदर अ रेन ऑर अ फॉग!!! क्लाऊडी ऑल द टाईम!!!"
आता मलाही हसू आलं. सान फ्रान्सिस्को आहेच तसं! त्यातून टेनेसीच्या स्वच्छ सूर्यप्रकाशातून आल्यावर तिला ते जास्तच जाणवत असणार!!
"सो, व्हाय डू आय गेट द ऑनर ऑफ रिसिव्हिंग युवर कॉल?" मी विचारलं
"बिकॉज यू नेव्हर कॉल मी! फोनचं बिल भरण्याइतके पैसे मिळतात ना तुला?" पुन्हा एकदा अधिकारवाणीने फायरिंग....
"हो, बिल भरतो कसबसं!" मी शरणागती पत्करली.
"एनीवे, आय नीड टू टॉक टू यू!"
"राईट नाऊ वूई आऽऽर टॉकिंग, ऑन द फोन, अलीशिया!"
"नो, नॉट लाइक धिस! समथिंग इंपॉर्टंट!! आय नीड टू सी यू इन पर्सन!! कम ओव्हर हियर धिस आफ्टरनून! ऍन्ड येस, हॅव द डिनर वुईथ मी!"
"मी सान फ्रान्सिस्को मध्ये नाहिये मॅडम! मी एलए मध्ये आहे. अगदी इतक्या जवळ नाहिये ते की उठलो आणि आलो लगेच!! किमान सहा तास तरी लागतील ड्राईव्ह करायला..."
"आय नो! मला अमेरिकेचा भूगोल शिकण्याची, तोही तुझ्याकडून, मुळीच गरज नाहीये! आय विल मेक द अरेंजमेंटस!! माय असिस्टंट विल कॉल युवर सेक्रेटरी इन हाफ ऍन अवर!!!"
"पण मी आज खुप बिझी आहे, मला हा महत्वाचा रिपोर्ट रिव्ह्यू करायचाय गव्हर्मेंटला पाठवण्यासाठी..." मी माझी अडचण मांडण्याचा प्रयत्न केला. तिच्या दॄष्टीने ती अडचण नव्हतीच!!
"तो रिपोर्ट तुझ्या बरोबर घे आणि प्रवासात वाच!!!"
क्लिक....
फोन बंद झाला.....
तिची ही नेहमीचीच सवय....
तिच्या दॄष्टीने जर संभाषण संपलं असेल तर "बाय" वगैरेचे उपचार न बाळगता फोन ठेवून देणार. जर समोरासमोरचं संभाषण असेल तर सरळ तुमच्याकडे पाठ करुन चालायला लागणार...
मी एक सुस्कारा सोडला. आता यातून सुटका होणं शक्यच नव्हतं. रिपोर्ट बराचसा वाचून संपला होता. फक्त शेवटची ७-८ पानं आणि ऍपेंडिक्सच वाचायचे होते.....
रिपोर्ट बंद करुन माझ्या बॅगमध्ये टाकला. बॉसला आणि माझ्या असिस्टंटसना मी उरलेला दिवस "ऑफ साईट" असल्याची इ-मेल केली. काही तसेच महत्वाचे काम असल्यास मला सेलफोनवर कॉन्टॅक्ट करायची विनंती केली. बायकोला फोन करून मला महत्त्वाच्या कामानिमित्त सान फ्रान्सिस्कोला अचानक जावं लागतंय, तुझ्या लंच टाईममध्ये कॉल करून सविस्तर बोलेन असा मेसेज ठेवला...
इतकं सगळं होईपर्यंत सेक्रेटरीने दारावर नॉक केलंच.....
"युवर ट्रॅव्हल प्लान सर!" तिने मला एक पानाचा प्रिंट-आऊट दिला...
"ड्राईव्ह टू सांता बार्बारा एअरपोर्ट. गो टू द युनायटेड एअरलाईन्स काउंटर्स! देअर विल बी अ पर्सन वेटींग फॉर यू", इतकीच माहिती....
त्याच्याखाली माझ्या सेक्रेटरीने एअरपोर्टला कसं जायचं त्याच्या मॅपक्वेस्टवरून काढलेल्या ड्रायव्हिंग डायरेक्शन्स!!!
तो एका ओळीचा ट्राव्हलिंग प्लान पाहून मी कपाळाला हात लावला. जेनच्या चेहर्यावर हसू उमटलं....
"अ व्हेरी ओल्ड ऍन्ड व्हेरी क्लोझ फ्रेंन्ड, आय सपोझ...." ती विलक्षण मिश्किलपणे म्हणाली....
"व्हाय? व्हाय डू यू से सो?"
"व्हेन शी कॉल्ड ऍन्ड टोल्ड हर नेम, आय इन्फॉर्म्ड हर दॅट यू आर बिझी टुडे ऍन्ड नॉट टू बी डिस्टर्ब्ड! आय ऑफर्ड टू टेक हर मेसेज बट शी रिफ्यूझ्ड!!! ऍन्ड शी सेड......."
"व्हॉट?"
"शी सेड इन अ व्हेरी कमांडिंग व्हॉईस, "आय आएम द वन हू टॉट युवर बॉस व्हॉट टु कॉल मेल ऍन्ड फिमेल जेनिट्ल्स हियर इन अमेरिका!! ही वॉज जस्ट अ बॉय देन!! सो डोन्ट टेल मी दॅट हि इज बिझी, रिंग हिम अप!!!"
मलाही हसू फुटलं. खरीच गोष्ट होती ती.....
"दॅट इज अलीशिया, ऑल राईट!!" मी मान्य केलं.....
"ऍन्ड अबाऊट द जेनिटल्स, आय विल टेल यू दॅट स्टोरी व्हेन आय ऍम बॅक टुमॉरो. टिल देन, डोन्ट ड्रॉ एनी कन्क्लूजन्स युवरसेल्फ!!!" मी जेनला बजावलं...
"आय ऍम लुकिंग फॉरवर्ड टू इट!!!" ती खट्याळपणे उद्गारली....
तिने दिलेला तो कागद हातात धरून मी सांता बार्बारा एअरपोर्टच्या दिशेने ड्राईव्ह करायला सुरवात केली.....
(क्रमशः)
ऑफिसात आलो, इ-मेल बघून कुठल्या तातडीच्या तर नाहियेत ना याची खात्री करून घेतली. मेल मेसेंजर बंद केला, झक्कास एक मग् भरुन चहा करुन घेतला. ऑफिसात इतक्या लवकर अजून कोणीच आलेलं नव्हतं. सेक्रेटरीच्या टेबलावर एक नोट लिहुन ठेवली, "अतिशय महत्वाचं काम असल्याखेरीज मला डिस्टर्ब करू नकोस!" मी काय करतोय ते तिला माहीती असणारच. तिनेच काल तो रिपोर्ट माझ्या टेबलावर आणून ठेवला होता...
केबिनचा दरवाजा बंद करून माझ्या खुर्चीवर येऊन बसलो. गरम चहाचा पहिला घोट घेतला आणि तो रिपोर्ट उघडला....
तीन्-चार तास होऊन गेलेले असतील. अचानक माझ्या टेबलावर वाजणार्या टेलिफोनच्या रिंगने मी भानावर आलो. बघतो तर माझ्याच सेक्रेटरीचा, जेनचा फोन.....
"अगं, मी तुला काही महत्त्वाचं कारण असल्याखेरीज मला फोन करू नको म्हणून मेसेज ठेवला होता ना?" माझ्या स्वरातील त्रासिकपणा तिला जाणवला असावा....
"येस सर, आय नो सर! बट देअर इज अ लेडी ऑन लाईन सेईंग शी हॅज टू टॉक टू यू नाऊ!!"
"समबडी फ्रॉम द गव्हर्नमेंट?"
"नो सर!" आणि मग ती आवाज घरगुती करत म्हणाली, "आय थिंक यू बेटर टेक इट सर!"
तिच्या तारतम्यावर माझा खूप विश्वास असल्याने मी अधिक ताणून धरलं नाही....
"ओके, कनेक्ट द कॉल!"
कॉल कनेक्ट झाल्याचा बीप ऐकु आला...
"हॅलो", मी
"हाय बडी! हाउ आर यू डुइंग? आय फाऊंड यू आउट, डिडंन्ट आय?" स्त्रीचा आवाज, उच्चार अगदी अमेरिकन!!
"हॅलो, हू इज धिस?" अगोदरच वैतागलेला असल्याने माझा आवाज किंचित चढला असावा.....
"डॅम्न यू! डोन्च यू रेकगनाईझ॑ युवर फ्रेंन्डस एनीमोअर, फप्पड?" आवाजात रागाचं आणि उर्मटपणाचं मिश्रण! जणू त्या स्त्रीला आपला आवाज जगात कुणी ओळखला नाही तर तो व्यक्तिगत अपमान वाटत असावा!
आणि त्यामुळेच माझ्या डोक्यात लख्ख उजेड पडला......
"अलीशिया!!!!!" पलीकडून खळखळून हसण्याचा आवाज! ते हास्य माझ्या परिचयाचं होतं. "अलीशियाच, ही!" माझं स्वगत...
"विसरला नाहीस ना मला?"
"नाही, तुला विसरणं कसं शक्य आहे? पण तुला माझा नंबर कुठून मिळाला इतक्या वर्षांनंतर?"
"मी फिलला कॉन्टॅक्ट केलं होतं" फिल हा आमचा दोस्त! लोकांचे पत्ते-फोन नंबर जमवायचं जवळ जवळ व्यसन असलेला!! माझं आश्चर्य आता संपलं होतं...
"पण आता तू कुठून बोलतेयस? तू टेनेसीत रहातेस ना?" ती ईस्ट कोस्टवर टेनेसीमध्ये कुठेतरी सेटल झाल्याचं मी कुणाकडूनतरी ऐकलं होतं....
"पीपल लाइक मी नेव्हर सेटल!!" पुन्हा तेच खळखळून हसणं, "आत्ता मी सान फ्रान्सिस्कोमधे आहे. व्हॉट अ डॅम्न सिटी!!! देअर इज आयदर अ रेन ऑर अ फॉग!!! क्लाऊडी ऑल द टाईम!!!"
आता मलाही हसू आलं. सान फ्रान्सिस्को आहेच तसं! त्यातून टेनेसीच्या स्वच्छ सूर्यप्रकाशातून आल्यावर तिला ते जास्तच जाणवत असणार!!
"सो, व्हाय डू आय गेट द ऑनर ऑफ रिसिव्हिंग युवर कॉल?" मी विचारलं
"बिकॉज यू नेव्हर कॉल मी! फोनचं बिल भरण्याइतके पैसे मिळतात ना तुला?" पुन्हा एकदा अधिकारवाणीने फायरिंग....
"हो, बिल भरतो कसबसं!" मी शरणागती पत्करली.
"एनीवे, आय नीड टू टॉक टू यू!"
"राईट नाऊ वूई आऽऽर टॉकिंग, ऑन द फोन, अलीशिया!"
"नो, नॉट लाइक धिस! समथिंग इंपॉर्टंट!! आय नीड टू सी यू इन पर्सन!! कम ओव्हर हियर धिस आफ्टरनून! ऍन्ड येस, हॅव द डिनर वुईथ मी!"
"मी सान फ्रान्सिस्को मध्ये नाहिये मॅडम! मी एलए मध्ये आहे. अगदी इतक्या जवळ नाहिये ते की उठलो आणि आलो लगेच!! किमान सहा तास तरी लागतील ड्राईव्ह करायला..."
"आय नो! मला अमेरिकेचा भूगोल शिकण्याची, तोही तुझ्याकडून, मुळीच गरज नाहीये! आय विल मेक द अरेंजमेंटस!! माय असिस्टंट विल कॉल युवर सेक्रेटरी इन हाफ ऍन अवर!!!"
"पण मी आज खुप बिझी आहे, मला हा महत्वाचा रिपोर्ट रिव्ह्यू करायचाय गव्हर्मेंटला पाठवण्यासाठी..." मी माझी अडचण मांडण्याचा प्रयत्न केला. तिच्या दॄष्टीने ती अडचण नव्हतीच!!
"तो रिपोर्ट तुझ्या बरोबर घे आणि प्रवासात वाच!!!"
क्लिक....
फोन बंद झाला.....
तिची ही नेहमीचीच सवय....
तिच्या दॄष्टीने जर संभाषण संपलं असेल तर "बाय" वगैरेचे उपचार न बाळगता फोन ठेवून देणार. जर समोरासमोरचं संभाषण असेल तर सरळ तुमच्याकडे पाठ करुन चालायला लागणार...
मी एक सुस्कारा सोडला. आता यातून सुटका होणं शक्यच नव्हतं. रिपोर्ट बराचसा वाचून संपला होता. फक्त शेवटची ७-८ पानं आणि ऍपेंडिक्सच वाचायचे होते.....
रिपोर्ट बंद करुन माझ्या बॅगमध्ये टाकला. बॉसला आणि माझ्या असिस्टंटसना मी उरलेला दिवस "ऑफ साईट" असल्याची इ-मेल केली. काही तसेच महत्वाचे काम असल्यास मला सेलफोनवर कॉन्टॅक्ट करायची विनंती केली. बायकोला फोन करून मला महत्त्वाच्या कामानिमित्त सान फ्रान्सिस्कोला अचानक जावं लागतंय, तुझ्या लंच टाईममध्ये कॉल करून सविस्तर बोलेन असा मेसेज ठेवला...
इतकं सगळं होईपर्यंत सेक्रेटरीने दारावर नॉक केलंच.....
"युवर ट्रॅव्हल प्लान सर!" तिने मला एक पानाचा प्रिंट-आऊट दिला...
"ड्राईव्ह टू सांता बार्बारा एअरपोर्ट. गो टू द युनायटेड एअरलाईन्स काउंटर्स! देअर विल बी अ पर्सन वेटींग फॉर यू", इतकीच माहिती....
त्याच्याखाली माझ्या सेक्रेटरीने एअरपोर्टला कसं जायचं त्याच्या मॅपक्वेस्टवरून काढलेल्या ड्रायव्हिंग डायरेक्शन्स!!!
तो एका ओळीचा ट्राव्हलिंग प्लान पाहून मी कपाळाला हात लावला. जेनच्या चेहर्यावर हसू उमटलं....
"अ व्हेरी ओल्ड ऍन्ड व्हेरी क्लोझ फ्रेंन्ड, आय सपोझ...." ती विलक्षण मिश्किलपणे म्हणाली....
"व्हाय? व्हाय डू यू से सो?"
"व्हेन शी कॉल्ड ऍन्ड टोल्ड हर नेम, आय इन्फॉर्म्ड हर दॅट यू आर बिझी टुडे ऍन्ड नॉट टू बी डिस्टर्ब्ड! आय ऑफर्ड टू टेक हर मेसेज बट शी रिफ्यूझ्ड!!! ऍन्ड शी सेड......."
"व्हॉट?"
"शी सेड इन अ व्हेरी कमांडिंग व्हॉईस, "आय आएम द वन हू टॉट युवर बॉस व्हॉट टु कॉल मेल ऍन्ड फिमेल जेनिट्ल्स हियर इन अमेरिका!! ही वॉज जस्ट अ बॉय देन!! सो डोन्ट टेल मी दॅट हि इज बिझी, रिंग हिम अप!!!"
मलाही हसू फुटलं. खरीच गोष्ट होती ती.....
"दॅट इज अलीशिया, ऑल राईट!!" मी मान्य केलं.....
"ऍन्ड अबाऊट द जेनिटल्स, आय विल टेल यू दॅट स्टोरी व्हेन आय ऍम बॅक टुमॉरो. टिल देन, डोन्ट ड्रॉ एनी कन्क्लूजन्स युवरसेल्फ!!!" मी जेनला बजावलं...
"आय ऍम लुकिंग फॉरवर्ड टू इट!!!" ती खट्याळपणे उद्गारली....
तिने दिलेला तो कागद हातात धरून मी सांता बार्बारा एअरपोर्टच्या दिशेने ड्राईव्ह करायला सुरवात केली.....
(क्रमशः)
Saturday, November 15, 2008
आग रामेश्वरी, बंब सोमेश्वरी.....
शुक्रवारची रम्य संध्याकाळ! हवेत बेताची थंडी!! पुढे आख्खा वीकांत मोकळा पडलेला.....
मी कामावरची अखेरची पाटी टाकून घरी येतो....
घरच्या वाटेवर ड्रायव्हिंग करत असतांनाही मस्त मराठी गाणी गुणगुणतो, "संथ वाह्ते, कृष्णामाई..." क्या बात है!!
नाहीतर एरवी मला कट करणार्या इतर ड्रायव्हर्सवर भकाराने सुरू होणार्या सशक्त मराठी शब्दांची बौछार चालू असते. (खरं सांगायला लाज कसली, तिच्यायला!!)
घरी येऊन मस्त आंघोळ करून ताजातवाना झालो.....
किचनमधून मस्त वास येतोय, जरा तिथे डोकावलो....
"काय चाललंय?"
"पॅटिस करतेय खिम्याचे!" माझी पहिली बायको सांगते....
तिला तिच्या कार्यात सुयश चिंतून मी माझ्या अभ्यासिकेत आलो. मिनी-फ्रीज उघडला....
"किण्ण, किण्ण!" काचेच्या ग्लासात बर्फाचे तुकडे पडले. त्यावर बेताची शिवास रीगल...
माझ्या त्या दुसर्या बायकोचे चुंबन घेत मी कालच लायब्ररीतून आणलेली कादंबरी उघडली.....
असा किती वेळ गेला कोण जाणे...
मी कादंबरीच्या कथानकात पूर्ण बुडालेला!!! दुसर्या बायकोच्या चुंबनांचाही दुसरा अध्याय चाललेला!!!
दूर कुठेतरी फोन वाजला....
मी नेहमीप्रमाणे दुर्लक्ष केलं. कोण बाजीराव असेल तर ठेवेल मेसेज.....
ही एक जाणिवपूर्वक लावून घेतलेली सवय!
माझ्या मुलगा रांगण्याच्या वयाचा असतानाची!!
इथे तो डायपरमध्ये शीशी करून घरभर रांगतोय! ह्याला आता लगेच स्वच्छ केला नाही तर हा पांढरं कारपेट पिवळ्या रंगाने रंगवणार या काळजीत आम्ही!! धावपळ करून नवीन डायपर व इतर साहित्य गोळा करून मी त्याच्यामागे लागलोय!! त्याला आता डॅडी पकडापकडीचा खेळच खेळ्तोय असं वाटून तो माझ्या हातात लागायला तयार नाही!!! अशा आणीबाणीच्या प्रसंगी मी गुंतलेला असतांना फोन वाजायचा!! उचलला की पलीकडून कोणतरी मला काहीतरी विकायच्या प्रयत्नात!! असा राग यायचा (पुन्हा ते सशक्त मराठी शब्द!!!). शेवटी निर्णय घेतला की फोन उचलायचाच नाही, लोकांना मेसेज ठेवू देत, आपण नंतर त्यांना उलट कॉल करू!!! माझ्या सगळ्या परिचितांना हे सांगून ठेवलंय!! आता जरी माझ्या भावाने फोन केला तरी "दादा, जरा परत फोन कर" एव्हढंच बोलून तो बिचारा फोन ठेवतो!!
असो!! तर दूरवर फोन वाजला, मी दुर्लक्ष केलं....
काही मिनिटातच बायको (पहिली) खोलीत आली....
गरमागरम पॅटिस आणले असतील म्हणून मी तिच्याकडे आशेनं (आणि सस्मित चेहेर्यानं!!) पाहिलं.....
पण नाही, पॅटिस नव्हते, हातात फोन होता....
माझ्या कपाळावरच्या आठ्या पाहून तिने तिच्या या अपराधाबद्दल स्पष्टिकरण दिलं...
"कोणीतरी अनोळखी पण इंडियन माणूस आहे. आवाजावरून वयस्कर वाटतोय, म्हणून कॉल घेतला..."
त्या माणसाच्या वयामुळे त्याला क्षमा करत पण काहिश्या नाराजीनेच मी फोन कानाला लावला....
"हॅलो?"
"हॅलो, मी अमूकअमूक (माझं नांव) यांच्याशी बोलू शकतो का?" खरोखरच एक वयस्क भारतीय माणसाचा आवाज! बोलणं इंग्रजी पण द्रविडी उच्चारातलं!!
"तोच मी आहे"
"मी *** वैदिक केंद्राच्या वतीने बोलतोय. आम्ही आपल्या पवित्र भारतीय संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी विविध कार्यक्रम करीत असतो..."
मला आता अंदाज आला. असे बरेच फोनकॉल्स वेळोवेळी येत असतात. बहुतांश आर्थिक मदतीच्या अपेक्षेने. मलाच नाही तर आपल्यालाही येत असतील. आम्ही आपले त्यांची माहिती ऐकून घेतो आणि जर आमच्या जिव्हाळ्याचा विषय असेल तर इतर सगळ्यांप्रमाणेच यथाशक्ति मदतही करतो. विशेष काही नाही, आपली एक सामाजिक बांधिलकी म्हणून!!
"बरं, पुढे बोला.."
"आम्ही आमच्या केंद्रातर्फे गोरक्षण आणि गोसंवर्धनाचे कार्य करत असतो."
आता गोरक्षण हा काही माझ्या फार जिव्हाळ्याचा विषय नाही. मला रोगनिवारण, मुलांचे शिक्षण, दरिद्रतानिर्मुलन वगैरे एकंदरित "माणसांचे" रक्षण आणि संवर्धन यात जास्त इंटरेस्ट आहे. पण मनात म्हटलं, मी कोण ठरवणारा? एखाद्याला गोरक्षणातही इंटरेस्ट असू शकतो.
"माफ करा, आपल्याबद्दल मला आदर आहे पण मला काही गोरक्षणाच्या कार्यात फारसा रस नाही" मी सत्य सांगून टाकलं आणि माझ्या कादंबरीकडे वळलो.
"माफ करा सर, पण मी तुम्हाला हे कार्य अतिशय पुण्यवान आणि महत्त्वाचं आहे हे जर चर्चा करुन पटवून दिलं तर तुम्ही त्यात रस घ्याल का?"
म्हातारबुवांच्या या धिटाईचं मला कौतुक वाटलं.
"जरूर! तुम्ही तसं केलंत तर मी जरूर माझं मत बदलीन."
म्हणून मी पुढे विचारलं,
"तुम्ही गोरक्षण आणि गोसंवर्धन करता म्हणजे नक्की काय करता?" मी असा रस दाखवत असलेला बघून म्हातारबुवांनाही हुरूप आला.
"आम्ही गोमातेला खाटिकखान्यात जाऊन कत्तल होण्यापासून वाचवतो. आपल्या भारतीय संस्कृतीनुसार गाय ही देवता आहे. तेंव्हा अशा ह्त्येसाठी चालवलेल्या गाईना आम्ही विकत घेतो आणि आमच्या गोशाळेत ठेवतो."
"तुम्ही मूळचे कुठले? तुमच्या उच्चारांवरून तुम्ही दाक्षिणात्य वाटता..." माझी चांभारचौकशी...
"यास सार, आयम फ्रॉम त्रिचनापल्ली. आय वर्क्ड इन त्रिचनापल्ली तहसील ऑफिस फॉर थर्टीसेवन इयर्स!! आयम नाऊ इन द युएस फॉर लास्ट वन इयर!!"
"इथे कसे काय?"
"माझी मुलगी लग्न होउन इथे असते. मी रिटायर झाल्यापासून आता तिच्याकडेच असतो".
"अमेरिकेत तुमचा वेळ घालवण्यासाठी हे केंद्राचे कार्य करता वाटतं," मी व्रात्यपणे एक गुगली टाकला. खरंतर मी नव्हे, माझ्या पोटात गेलेल्या शिवास रीगलने टाकला.....
"यास स्सार", माझ्या अपेक्षेप्रमाणेच आपण कधी त्रिफळाचीत झालो हे म्हातारबुवांना कळलंही नाही...
"बरं, भारतात कुठे आहे तुमची ही गोशाळा?"
"भारतात नव्हे, इथे अमेरिकेतच व्हर्जिनियामध्ये आहे आमची गोशाळा"
"आँ!!!!" आता त्रिफळाचीत व्हायची माझी पाळी होती....
"भारतातल्या गायींना इथे आणून ठेवता?" काय युएस इमिग्रेशनने गाईंसाठी सुद्धा ग्रीनकार्ड सिस्टीम चालू केलीय की काय!!!! काय सांगता येत नाही, या जॉर्ज बुशच्या अमदानीत काहीही अशक्य नाही!!!!
"भारतातल्या नव्हे सर, आम्ही इथल्या अमेरिकन गाईंनाच सोडवून आमच्या या व्हर्जिनियातल्या गोशाळेत ठेवतो. आत्तापर्यंत एक्काहत्तर गाई बाळ्गल्या आहेत आम्ही...."
आता भारतात काही शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या हतबल झाल्याने त्यांनी विकलेल्या गाई खाटिकखान्याकडे नेतात हे मला ठाऊक आहे. अशा गाईंना सोडवून त्या परत शेतकर्यांना देणं हे मी एकवेळ समजू शकतो. पण इथल्या अमेरिकेतल्या गलेलठ्ठ गाईंची सोडवणूक? आता मला हा सर्व प्रकार जाम विनोदी वाटायला लागला होता. मी हातातली कादंबरी मिटून बाजूला ठेवली. म्हातारबुवांशी गप्पा मारण्यासाठी ऐसपैस मांडी ठोकून बसलो. इतक्यात बायको परत डोकावली. मी अजून फोनवरच आहे हे पाहून तिने खूण करून "कोण आहे?" असं विचारलं. मी मान हलवली आणि हाताची मूठ करून ओठांना लावुन चिलमीचा खोल झुरका घेतल्याचा अभिनय केला.....
ही आमच्या दोघांमधली गुप्त खूण! जर आम्ही कुणाची फिरकी घेत असलो तर एकमेकांना ते कळवतांना आम्ही "फिरकी" हा शब्द वा खूण वापरत नाही. कारण इथल्या अमराठी लोकांनाही ते कळतं. त्यापेक्षा "ही फुक्कटची चिलीम भेटलीये, जरा चार झुरके मारून घेतो" ही खुण जास्त सेफ!! (आयला! बोलण्याच्या भरात खूण सांगून बसलो की तुम्हाला!!!!)
कपाळावर हात मारत ती परत आत गेली.....
"असं का? एक्काहत्तर गाई पाळल्यात का तुम्ही?" आमचं संभाषण पुढे चालू झालं...
"यास स्सार!"
"अणि बैल? बैल किती पाळलेत तुम्ही?"
"बैल?" म्हातारबुवा गोंधळले, "बैल कशाला पाळायचे?"
"का? बैलांना खाटिकखान्यात कत्तलीसाठी नेत नाहीत?"
"तसं नाही, पण आपल्या धर्मशास्त्रात बैलांना काही महत्त्वाचं स्थान नाहीये", म्हातारबुवा आता स्वतःच्या नकळत हळूहळू सापळ्यात शिरत होते....
"असं कसं आपण म्हणता? आपल्या श्री शंकरदेवतेचं वहान बैलच आहे की! प्रत्येक शिवमंदिरात शंकराच्या पिंडीच्या समोर नंदीची मूर्ती असतेच की!! तुमच्या दक्षिण भारतातल्या मंदिरातही पाहिलीये मी. शिवाय बंगलोर-म्हैसूरला तर नंदीच्या प्रचंड मूर्तींची पुजा-अर्चा होते ना!!"
"पण बैल ठेवण्यात मतलब काय?" आता तेच मला उलट विचारू लागले....
"बाकीचं सोडून द्या! पण तुम्ही ह्या ज्या पूज्य गोमाता वाचवता आहांत आणि पाळता आहांत, त्या गोमाता जन्माला घालण्यामध्ये बैलांचा काहीतरी हातभार आहेच की नाही? उद्या सगळे बैल जर खाटिकखान्यात नेउन कत्तल केले गेले तर तुम्हाला वाचवायला आणि पाळायला नवीन गोमाता मिळणार कुठून?" आता शिवास रीगल भारी म्हणजे भारीच व्रात्य झाली होती....
माझा युक्तिवाद नाकारणं म्हातारबुवांना शक्य झालं नाही. त्यांनी मग मुद्दा बदलला....
"पण सामाजिकद्दृष्ट्या बैलांना गाईइतकं महत्त्व नाहीये.."
"मला नाही पटत! भारतात बैल हा शेतकर्याचा किती मोठा अधार असतो! बैलाशिवाय शेतीची कामं होतील काय?"
"पण इथे अमेरिकेत शेतीसाठी बैल कुठे वापरतात?" म्हातारबुवांनी विजयी स्वरात विचारलं...
"कबूल! इथे यंत्रांनी शेती होते, बैल वापरत नाहीत. पण इथल्या प्राणीसमाजसंस्थेत त्यांचं एक विशिष्ट स्थान आहेच की! 'बुलडोझर' वगैरे शब्द काय उगाच आले का?"
"हं!!" म्हातारबुवा आता विचारात पडले...
"आणि तुम्ही बैलांना तसेच सोडून फक्त गाईंना रक्षण देताय! कायद्याचा सल्ला घेतलाय का तुम्ही लोकांनी? उद्या कोणीतरी तुमच्याविरुद्ध "जेंडर डिस्क्रिमिनेशन" ची केस घालून तुम्हाला कोर्टात खेचेल!!!!" मी माझं हसू आवरण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत म्हणालो.
"खरंच असं होऊ शकेल?" म्हातारबुवांचा आवाज आता सचिंत झाला होता....
" मग! अमेरिका आहे ही, भारत नव्हे! तुम्ही इथे एक वर्षांपूर्वी आलांत, मी इथे गेली वीस वर्षे रहातोय...." मी खुंटा ठोकून घट्ट केला...
"तुमचे मुद्दे खरोखरच विचार करण्यासारखे आहेत स्सार! मी त्यांचा अजून अभ्यास करीन आणि मग तुम्हाला पुन्हा फोन करून तुमच्याशी चर्चा करीन", म्हातारबुवांनी चर्चेत अखेर हार पत्करली....
"जरूर!! आता मी जेवायला जातो!! काय, येणार का माझ्याबरोबर जेवायला?" मी विचारलं.
"नो, बट थॅन्क्यू!" म्हातारबुवा हसून म्हणाले.
पण मग त्यांनी अगदी नको तो प्रश्न केला.....
"काय आहे आज जेवणाचा मेन्यू?"
"गरमागरम बीफच्या खिम्याचे पॅटिस!!!!!"
मी फोन ठेवला आणि त्या पाताळविजयम् सिनेमातल्या राक्षसासारखा हॅ, हॅ, हॅ, हॅ करून हसलो........
मी कामावरची अखेरची पाटी टाकून घरी येतो....
घरच्या वाटेवर ड्रायव्हिंग करत असतांनाही मस्त मराठी गाणी गुणगुणतो, "संथ वाह्ते, कृष्णामाई..." क्या बात है!!
नाहीतर एरवी मला कट करणार्या इतर ड्रायव्हर्सवर भकाराने सुरू होणार्या सशक्त मराठी शब्दांची बौछार चालू असते. (खरं सांगायला लाज कसली, तिच्यायला!!)
घरी येऊन मस्त आंघोळ करून ताजातवाना झालो.....
किचनमधून मस्त वास येतोय, जरा तिथे डोकावलो....
"काय चाललंय?"
"पॅटिस करतेय खिम्याचे!" माझी पहिली बायको सांगते....
तिला तिच्या कार्यात सुयश चिंतून मी माझ्या अभ्यासिकेत आलो. मिनी-फ्रीज उघडला....
"किण्ण, किण्ण!" काचेच्या ग्लासात बर्फाचे तुकडे पडले. त्यावर बेताची शिवास रीगल...
माझ्या त्या दुसर्या बायकोचे चुंबन घेत मी कालच लायब्ररीतून आणलेली कादंबरी उघडली.....
असा किती वेळ गेला कोण जाणे...
मी कादंबरीच्या कथानकात पूर्ण बुडालेला!!! दुसर्या बायकोच्या चुंबनांचाही दुसरा अध्याय चाललेला!!!
दूर कुठेतरी फोन वाजला....
मी नेहमीप्रमाणे दुर्लक्ष केलं. कोण बाजीराव असेल तर ठेवेल मेसेज.....
ही एक जाणिवपूर्वक लावून घेतलेली सवय!
माझ्या मुलगा रांगण्याच्या वयाचा असतानाची!!
इथे तो डायपरमध्ये शीशी करून घरभर रांगतोय! ह्याला आता लगेच स्वच्छ केला नाही तर हा पांढरं कारपेट पिवळ्या रंगाने रंगवणार या काळजीत आम्ही!! धावपळ करून नवीन डायपर व इतर साहित्य गोळा करून मी त्याच्यामागे लागलोय!! त्याला आता डॅडी पकडापकडीचा खेळच खेळ्तोय असं वाटून तो माझ्या हातात लागायला तयार नाही!!! अशा आणीबाणीच्या प्रसंगी मी गुंतलेला असतांना फोन वाजायचा!! उचलला की पलीकडून कोणतरी मला काहीतरी विकायच्या प्रयत्नात!! असा राग यायचा (पुन्हा ते सशक्त मराठी शब्द!!!). शेवटी निर्णय घेतला की फोन उचलायचाच नाही, लोकांना मेसेज ठेवू देत, आपण नंतर त्यांना उलट कॉल करू!!! माझ्या सगळ्या परिचितांना हे सांगून ठेवलंय!! आता जरी माझ्या भावाने फोन केला तरी "दादा, जरा परत फोन कर" एव्हढंच बोलून तो बिचारा फोन ठेवतो!!
असो!! तर दूरवर फोन वाजला, मी दुर्लक्ष केलं....
काही मिनिटातच बायको (पहिली) खोलीत आली....
गरमागरम पॅटिस आणले असतील म्हणून मी तिच्याकडे आशेनं (आणि सस्मित चेहेर्यानं!!) पाहिलं.....
पण नाही, पॅटिस नव्हते, हातात फोन होता....
माझ्या कपाळावरच्या आठ्या पाहून तिने तिच्या या अपराधाबद्दल स्पष्टिकरण दिलं...
"कोणीतरी अनोळखी पण इंडियन माणूस आहे. आवाजावरून वयस्कर वाटतोय, म्हणून कॉल घेतला..."
त्या माणसाच्या वयामुळे त्याला क्षमा करत पण काहिश्या नाराजीनेच मी फोन कानाला लावला....
"हॅलो?"
"हॅलो, मी अमूकअमूक (माझं नांव) यांच्याशी बोलू शकतो का?" खरोखरच एक वयस्क भारतीय माणसाचा आवाज! बोलणं इंग्रजी पण द्रविडी उच्चारातलं!!
"तोच मी आहे"
"मी *** वैदिक केंद्राच्या वतीने बोलतोय. आम्ही आपल्या पवित्र भारतीय संस्कृतीच्या संवर्धनासाठी विविध कार्यक्रम करीत असतो..."
मला आता अंदाज आला. असे बरेच फोनकॉल्स वेळोवेळी येत असतात. बहुतांश आर्थिक मदतीच्या अपेक्षेने. मलाच नाही तर आपल्यालाही येत असतील. आम्ही आपले त्यांची माहिती ऐकून घेतो आणि जर आमच्या जिव्हाळ्याचा विषय असेल तर इतर सगळ्यांप्रमाणेच यथाशक्ति मदतही करतो. विशेष काही नाही, आपली एक सामाजिक बांधिलकी म्हणून!!
"बरं, पुढे बोला.."
"आम्ही आमच्या केंद्रातर्फे गोरक्षण आणि गोसंवर्धनाचे कार्य करत असतो."
आता गोरक्षण हा काही माझ्या फार जिव्हाळ्याचा विषय नाही. मला रोगनिवारण, मुलांचे शिक्षण, दरिद्रतानिर्मुलन वगैरे एकंदरित "माणसांचे" रक्षण आणि संवर्धन यात जास्त इंटरेस्ट आहे. पण मनात म्हटलं, मी कोण ठरवणारा? एखाद्याला गोरक्षणातही इंटरेस्ट असू शकतो.
"माफ करा, आपल्याबद्दल मला आदर आहे पण मला काही गोरक्षणाच्या कार्यात फारसा रस नाही" मी सत्य सांगून टाकलं आणि माझ्या कादंबरीकडे वळलो.
"माफ करा सर, पण मी तुम्हाला हे कार्य अतिशय पुण्यवान आणि महत्त्वाचं आहे हे जर चर्चा करुन पटवून दिलं तर तुम्ही त्यात रस घ्याल का?"
म्हातारबुवांच्या या धिटाईचं मला कौतुक वाटलं.
"जरूर! तुम्ही तसं केलंत तर मी जरूर माझं मत बदलीन."
म्हणून मी पुढे विचारलं,
"तुम्ही गोरक्षण आणि गोसंवर्धन करता म्हणजे नक्की काय करता?" मी असा रस दाखवत असलेला बघून म्हातारबुवांनाही हुरूप आला.
"आम्ही गोमातेला खाटिकखान्यात जाऊन कत्तल होण्यापासून वाचवतो. आपल्या भारतीय संस्कृतीनुसार गाय ही देवता आहे. तेंव्हा अशा ह्त्येसाठी चालवलेल्या गाईना आम्ही विकत घेतो आणि आमच्या गोशाळेत ठेवतो."
"तुम्ही मूळचे कुठले? तुमच्या उच्चारांवरून तुम्ही दाक्षिणात्य वाटता..." माझी चांभारचौकशी...
"यास सार, आयम फ्रॉम त्रिचनापल्ली. आय वर्क्ड इन त्रिचनापल्ली तहसील ऑफिस फॉर थर्टीसेवन इयर्स!! आयम नाऊ इन द युएस फॉर लास्ट वन इयर!!"
"इथे कसे काय?"
"माझी मुलगी लग्न होउन इथे असते. मी रिटायर झाल्यापासून आता तिच्याकडेच असतो".
"अमेरिकेत तुमचा वेळ घालवण्यासाठी हे केंद्राचे कार्य करता वाटतं," मी व्रात्यपणे एक गुगली टाकला. खरंतर मी नव्हे, माझ्या पोटात गेलेल्या शिवास रीगलने टाकला.....
"यास स्सार", माझ्या अपेक्षेप्रमाणेच आपण कधी त्रिफळाचीत झालो हे म्हातारबुवांना कळलंही नाही...
"बरं, भारतात कुठे आहे तुमची ही गोशाळा?"
"भारतात नव्हे, इथे अमेरिकेतच व्हर्जिनियामध्ये आहे आमची गोशाळा"
"आँ!!!!" आता त्रिफळाचीत व्हायची माझी पाळी होती....
"भारतातल्या गायींना इथे आणून ठेवता?" काय युएस इमिग्रेशनने गाईंसाठी सुद्धा ग्रीनकार्ड सिस्टीम चालू केलीय की काय!!!! काय सांगता येत नाही, या जॉर्ज बुशच्या अमदानीत काहीही अशक्य नाही!!!!
"भारतातल्या नव्हे सर, आम्ही इथल्या अमेरिकन गाईंनाच सोडवून आमच्या या व्हर्जिनियातल्या गोशाळेत ठेवतो. आत्तापर्यंत एक्काहत्तर गाई बाळ्गल्या आहेत आम्ही...."
आता भारतात काही शेतकरी आर्थिकदृष्ट्या हतबल झाल्याने त्यांनी विकलेल्या गाई खाटिकखान्याकडे नेतात हे मला ठाऊक आहे. अशा गाईंना सोडवून त्या परत शेतकर्यांना देणं हे मी एकवेळ समजू शकतो. पण इथल्या अमेरिकेतल्या गलेलठ्ठ गाईंची सोडवणूक? आता मला हा सर्व प्रकार जाम विनोदी वाटायला लागला होता. मी हातातली कादंबरी मिटून बाजूला ठेवली. म्हातारबुवांशी गप्पा मारण्यासाठी ऐसपैस मांडी ठोकून बसलो. इतक्यात बायको परत डोकावली. मी अजून फोनवरच आहे हे पाहून तिने खूण करून "कोण आहे?" असं विचारलं. मी मान हलवली आणि हाताची मूठ करून ओठांना लावुन चिलमीचा खोल झुरका घेतल्याचा अभिनय केला.....
ही आमच्या दोघांमधली गुप्त खूण! जर आम्ही कुणाची फिरकी घेत असलो तर एकमेकांना ते कळवतांना आम्ही "फिरकी" हा शब्द वा खूण वापरत नाही. कारण इथल्या अमराठी लोकांनाही ते कळतं. त्यापेक्षा "ही फुक्कटची चिलीम भेटलीये, जरा चार झुरके मारून घेतो" ही खुण जास्त सेफ!! (आयला! बोलण्याच्या भरात खूण सांगून बसलो की तुम्हाला!!!!)
कपाळावर हात मारत ती परत आत गेली.....
"असं का? एक्काहत्तर गाई पाळल्यात का तुम्ही?" आमचं संभाषण पुढे चालू झालं...
"यास स्सार!"
"अणि बैल? बैल किती पाळलेत तुम्ही?"
"बैल?" म्हातारबुवा गोंधळले, "बैल कशाला पाळायचे?"
"का? बैलांना खाटिकखान्यात कत्तलीसाठी नेत नाहीत?"
"तसं नाही, पण आपल्या धर्मशास्त्रात बैलांना काही महत्त्वाचं स्थान नाहीये", म्हातारबुवा आता स्वतःच्या नकळत हळूहळू सापळ्यात शिरत होते....
"असं कसं आपण म्हणता? आपल्या श्री शंकरदेवतेचं वहान बैलच आहे की! प्रत्येक शिवमंदिरात शंकराच्या पिंडीच्या समोर नंदीची मूर्ती असतेच की!! तुमच्या दक्षिण भारतातल्या मंदिरातही पाहिलीये मी. शिवाय बंगलोर-म्हैसूरला तर नंदीच्या प्रचंड मूर्तींची पुजा-अर्चा होते ना!!"
"पण बैल ठेवण्यात मतलब काय?" आता तेच मला उलट विचारू लागले....
"बाकीचं सोडून द्या! पण तुम्ही ह्या ज्या पूज्य गोमाता वाचवता आहांत आणि पाळता आहांत, त्या गोमाता जन्माला घालण्यामध्ये बैलांचा काहीतरी हातभार आहेच की नाही? उद्या सगळे बैल जर खाटिकखान्यात नेउन कत्तल केले गेले तर तुम्हाला वाचवायला आणि पाळायला नवीन गोमाता मिळणार कुठून?" आता शिवास रीगल भारी म्हणजे भारीच व्रात्य झाली होती....
माझा युक्तिवाद नाकारणं म्हातारबुवांना शक्य झालं नाही. त्यांनी मग मुद्दा बदलला....
"पण सामाजिकद्दृष्ट्या बैलांना गाईइतकं महत्त्व नाहीये.."
"मला नाही पटत! भारतात बैल हा शेतकर्याचा किती मोठा अधार असतो! बैलाशिवाय शेतीची कामं होतील काय?"
"पण इथे अमेरिकेत शेतीसाठी बैल कुठे वापरतात?" म्हातारबुवांनी विजयी स्वरात विचारलं...
"कबूल! इथे यंत्रांनी शेती होते, बैल वापरत नाहीत. पण इथल्या प्राणीसमाजसंस्थेत त्यांचं एक विशिष्ट स्थान आहेच की! 'बुलडोझर' वगैरे शब्द काय उगाच आले का?"
"हं!!" म्हातारबुवा आता विचारात पडले...
"आणि तुम्ही बैलांना तसेच सोडून फक्त गाईंना रक्षण देताय! कायद्याचा सल्ला घेतलाय का तुम्ही लोकांनी? उद्या कोणीतरी तुमच्याविरुद्ध "जेंडर डिस्क्रिमिनेशन" ची केस घालून तुम्हाला कोर्टात खेचेल!!!!" मी माझं हसू आवरण्याचा आटोकाट प्रयत्न करीत म्हणालो.
"खरंच असं होऊ शकेल?" म्हातारबुवांचा आवाज आता सचिंत झाला होता....
" मग! अमेरिका आहे ही, भारत नव्हे! तुम्ही इथे एक वर्षांपूर्वी आलांत, मी इथे गेली वीस वर्षे रहातोय...." मी खुंटा ठोकून घट्ट केला...
"तुमचे मुद्दे खरोखरच विचार करण्यासारखे आहेत स्सार! मी त्यांचा अजून अभ्यास करीन आणि मग तुम्हाला पुन्हा फोन करून तुमच्याशी चर्चा करीन", म्हातारबुवांनी चर्चेत अखेर हार पत्करली....
"जरूर!! आता मी जेवायला जातो!! काय, येणार का माझ्याबरोबर जेवायला?" मी विचारलं.
"नो, बट थॅन्क्यू!" म्हातारबुवा हसून म्हणाले.
पण मग त्यांनी अगदी नको तो प्रश्न केला.....
"काय आहे आज जेवणाचा मेन्यू?"
"गरमागरम बीफच्या खिम्याचे पॅटिस!!!!!"
मी फोन ठेवला आणि त्या पाताळविजयम् सिनेमातल्या राक्षसासारखा हॅ, हॅ, हॅ, हॅ करून हसलो........
संगणक आणि मराठी साहित्य!
फार फार काळापूर्वीची गोष्ट....
अगदी साठी-सत्तरीच्या दशकातली!
हल्लीच्या तरूण पिढीला अगदी पुराणातल्या भूर्जपत्रावरील वाटावी अशी कथा!!
मराठी तरूण तेंव्हा नुकतेच सीमोल्लंघन करून सातासमुद्रापार जायला सुरवात झाली होती....
नाही म्हणजे, त्यापूर्वीही ते परदेशी शिकायला जात असत. पण ते म्हणजे इंग्लंडला, तांत्रिक शिक्षण असेल तर जर्मनीला. मराठी विद्यार्थ्यांनी कोलंबसाच्या देशात शिक्षणाला जायची सुरुवात प्रामुख्याने साठी-सत्तरीच्या दशकातच सुरू झाली.
आयआयटीतून निघालेले ते बुद्धिमान आणि महत्त्वाकांक्षी तरूण!
सहस्ररश्मी सूर्याप्रमाणे जणू अवघं आकाश पादक्रांत करण्यास निघाले होते....
या नवीन जगात त्यांना सगळंच अपरिचित होतं. तत्कालीन सर्वसामान्य अमेरिकावासीयांना तेंव्हा भारत हा एक शांतताप्रिय पण मागासलेला देश आहे यापेक्षा फारसं अधिक काही माहिती नव्हतं. तेंव्हा मी इंडियन आहे असे सांगितल्यावर प्रश्न यायचा की कोणती जमात? (विच ट्राईब?) संदर्भ अर्थात रेड इंडियन लोकांचा....
त्या तरूणांच्या विद्यापीठांमध्ये जरी अत्युच्च पातळीवरचं शिक्षण दिलं जात होतं पण बहुतांशी पारंपारिक पद्धतीचं होतं. तसे संगणक होते पण ते पंचकार्डवाले किंवा अगदी पुढारलेले म्हणजे २८६, ३८६. "खिडक्या" नव्हत्या. आज्ञावली पाठ करायला लागायच्या (एफ१० = सेव्ह फाईल!). क्रे सुपरकॉम्प्यूटरवर तुम्हाला सीपीयू टाईम मिळणे ही तुमच्या संशोधनासाठी अभिमानाची आणि किंचित गर्वाचीही बाब असे. इ-मेल टेक्स्ट स्वरूपात होती पण भारतातील लोकांकडे ती नसल्याने तिचा मराठी घडामोडी समजून घेण्यासाठी काही उपयोग नव्हता. पाठवलेले पत्र भारतात पोचायला तीन आठवडे आणि दिलेले उत्तर (लगेच दिले असेल तर!) परत मिळायला आणखी तीन आठवडे सहज लागत. त्यामुळे कौटुंबिक खुशाली जरी समजली तरी सामाजिक चर्चा करणे शक्यच नव्हते. फोनही ट्रंक कॉल! एकतर ते परवडत नसत आणि ते भरवशाचेही नसत. कधी लाईन डिस्कनेक्ट होईल याचा नेम नसे...
खिडक्या (विंडोज) आल्या आणि चित्रच बदललं. पेंटियम टेक्नॉलॉजी आणि मायक्रोसॉफ्ट विंडोज यामुळे सुशिक्षित पण सामान्य माणसापर्यंत संगणक जाऊन पोहोचला. ए-मेल्समुळे तात्काळ संपर्क साधता येऊ लागला. अटेचमँट पाठवायच्या सोईमुळे विचारांची देवाणघेवाण सुलभ झाली. त्यातच संकेतस्थळे आणि वैयक्तिक ब्लॉग्ज करता येऊ लागले आणि मराठी (आणि जागतीक) साहित्यविश्वात जणू क्रांतीच झाली. आधी आपली माणसे रोमन लिपी वापरून मराठी लिहू लागली. त्यानंतर काही बुद्धिमान मराठी मुलांनी इंग्रजी क्व्रर्टी कळफलक वापरून मराठी लिहिता येईल असे प्रोग्राम्स रचले आणि अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ते पब्लिक डोमेनमध्ये (विनामोबदला उपलब्ध) ठेवले. मराठी भाषेवर आणि साहित्यावर या मुलांचे अनंत अनंत उपकार आहेत. त्यांच्यामुळे आजवर इंजिनियर, शास्त्रज्ञ अशा अरसिक (?) व्यवसायात गुंतलेल्या अनेक मराठी माणसांची प्रतिभा जणू उफाळून आली. तीच गोष्ट संकेतस्थळांच्या मालकांची! पदराला तोशीस सोसून त्यांनी मायबोली, मिसळपाव, उपक्रम, मनोगत यांसारखी संकेतस्थळे चालू ठेवली आहेत. उद्या जर मराठी भाषेचा इतिहास लिहिला गेला तर या दोन गोष्टी देणार्या व्यक्तिंना तिथे मानाचं पान द्यावंच लागेल. घरोघरी ज्ञानेश्वर जन्मती या उक्तीप्रमाणे घरोघरी मराठी माणसे ललित लिखाण करण्याचा प्रयत्न करू लागली. संकेतस्थळांवर जाऊन चर्चा, विचारविनिमय, आणि हो, कधीकधी भांडणेही करू लागली. आणि सर्व गोष्टींचा मराठी साहित्यावर बहुअंगाने परिणाम झाला.
प्रथम म्हणजे महाराष्ट्रातील स्थानिक मराठी वृत्तपत्रे जालावर उपलब्ध झाली. एकाच एक वर्तमानपत्राची वर्गणी लावून तेच ते वाचण्याची सक्ती संपली. जर तुमच्याकडे जाल असेल आणि वाचनाची ताकद व वेग असेल तर तुम्हाला ८-१० वर्तमानपत्रे रोज वाचण्याची सोय उपलब्ध झाली. लोकसत्ता, मटा, सकाळ या आघाडीच्या दैनिकांबरोबरच लोकमत, पुढारी, गोमांतक वगैरे प्रांतिक (रीजनल) वर्ततमानपत्रे जालावर वाचायला मिळू लागली. त्यातून फायदा हा झाला की अग्रगण्य वृत्तपत्रांचे आपल्या महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागाविषयीचे अज्ञान किती थोर आहे याची वाचकांना जाणीव झाली. महाराष्ट्र म्हणजे मुंबई, पुणे नागपूर व औरंगाबाद नव्हे आणि मराठी माणसाचा हुंकार हा तथाकथित आयटी/औद्योगिक उद्द्योगात काम करणार्या माणसाचे मनोगत नव्हे याची जाणीव झाली. विदर्भातल्या आत्महत्या करणार्या शेतकर्याची समस्या किती भीषण आहे ते मुंबई-पुण्यातल्या पोकळ चर्चेपेक्षा (जी चर्चा मानवी जीवांच्या आत्महत्या आणि एका मंत्र्याच्या मुख्यमंत्रीपद मिळवण्यासाठी चाललेल्या कारवाया एकाच मापात मोजते!) किती भिन्न आणि गंभीर आहे ते समजलं.
दुसरे म्हणजे मराठी मनाचा आत्मविश्वास वाढला. मी काहीतरी रुटूखुटू का होईना पण लिहू शकतो. ते लोकांना आवडू शकतं हे समजल्यामुळे अजून लिहिण्याची, वैचारिक असो वा ललित, इच्छा निर्माण झाली. पूर्वी मराठी लिखाण म्हणजे विद्यापीठात हायर मराठी घेतलेल्या विद्वान प्राध्यापकांचे काम! ही आपली लाइन नव्हे हा जो काही न्यूनगंड सायन्स आणि कॉमर्सच्या मुलांमध्ये होता तो नाहीसा झाला. ही मुलं प्रथम आपल्या अभ्यासाच्या विषयावर आणि नंतर (हळूच! गुपचूप!! टोपण नावाखाली!!!) ललित लेखन करुन पाहू लागली. मुळात अतिशय बुद्धिमान असल्याने त्यांनी लिहिलेलं लिखाण कसदार ठरू लागलं. मराठी साहित्याच्या दालनात एक अल्हाददायक, मोकळी हवा खेळू लागली. नवीन ताज्या दमाची जाल-लेखकांची फळी निर्माण झाली. वर्ड प्रोसेसिंगचा आणखी एक फायदा म्हणजे लिखाणात सुधारणा करण्यासाठी लिहिलेले कागद फाडून पुनःपुनः लिहिण्याची सक्ती संपली. वर्ड प्रोसेसरच्या स्क्रीनवर तिथल्यातिथे सुधारणा करता येऊ लागली. कागदी पुस्तक प्रकाशन व्यवसायातही छपाईचे खिळे जुळवण्याची गरज नाहीशी झाली. लिखाण संगणकावरच ऑफसेट करून थेट छपाईला पाठवायची सोय उपलब्ध झाली, प्रकाशनातली गुंतागुंत आणि खर्च कमी झाले.
तिसरे म्हणजे मराठीतील तथाकथित प्रकाशकांची मक्तेदारी संपली. पूर्वी लेखकाला प्रकाशकाच्या नाकदुर्या काढायला लागायच्या. नाही नाही त्या अटी सहन करायला लागायच्या. लोकप्रिय विषयांवरच लिखाण करायचं, समाजाला अप्रिय विषयांवर लिखाण केलं तर ते खपणार नाही म्हणूनच कोणताही प्रकाशक ते प्रकाशित करणार नाही ही भीती गेली. मला जे आवडतं आणि पटतं ते मी माझ्या ब्लॉगवर लिहीन मग त्याला कोणी वाचक नाही मिळाले तरी बेहत्तर ही एक अत्यंत आवश्यक असलेली कलंदरी लेखकांमध्ये निर्माण झाली. समाजाला न रुचणार्या (उदा. नास्तिकता, आदरणीय व्यक्तींच्या कार्याचे मूल्यमापन, समलिंगी संबंध) लेखनालाही प्रसिद्ध करण्याचं धैर्य लेखकांमध्ये आणि संकेतस्थळांच्या संचालकांमध्ये निर्माण झालं. त्यातून पूर्वापार चालत आलेली " मायबाप रसिक वाचक" ही भूमिका नाहीशी झाली. पूर्वीही ही भूमिका प्रामाणिक नव्हतीच, आपली पुस्तके लोकांनी विकत घेउन वाचावीत, आपण वाचकांच्या "गुड बुक्स" मध्ये असावं यासाठी पूर्वीच्या लेखकांनी आणि प्रकाशकांनी वापरलेली ती एक क्लुप्ती होती. आता मी मला जे पटतं ते लिहीन, जर वाचकांना आवडलं तर वाचकांनी माझ्या साईटवर येऊन ते वाचावं अशी भुमिका काही कलंदर लेखकांनी घेतल्यावर पारंपारिक मराठी वाचक भांबावला, क्षणभर संतापलाही. पण त्याला लगेच जुन्या "मायबाप वाचक!" मधला खोटेपणा कळून आला आणि त्याने आपल्या आवडीच्या लेखकांच्या साईटसचे फेव्हरिट्स बनवले आणि वेळोवेळी तो तिथे चक्कर टाकू लागला. प्रकाशकांची सद्दी संपली. उद्या मराठीचं भवितव्य काय ही जी प्रचलित लेखक-प्रकाशकांकडून ओरड ऐकू येते आहे त्याचे मूळ हे आता आपलं कसं होणार या भवितव्याविषयीच्या चिंतेत आहे. आज अजूनही ग्रामीण महाराष्ट्रात यांच्या पुस्तकांची तडाखेबंद विक्री होते आहे. उद्या त्या लोकांच्याही हाती संगणक आणि आंतरजाल गवसलं की आपलं काय होणार या भीतीतून ही ओरड होते आहे....
चौथे म्हणजे अस्सल मराठी माणूस होण्यासाठी महाराष्ट्रात वास्तव्य असण्याची गरज उरली नाही. मराठी मनाशी, महाराष्ट्रातील घटनांशी ज्याला आत्मीयता आहे तो मराठी माणूस ही नवीन व्याख्या रूढ झाली. पूर्वी महाराष्ट्रात रहाणारा पण जेमेतेम एक मराठी वर्तमानपत्र वाचणारा आणि क्वचित एखादे मराठी पुस्तक विकत घेणारा स्थानिक माणूसही अनिवासी मराठी माणसांना सहज हिणवू शकत असे. आता आयटी उद्योगाने बरीच पंचाईत केली आहे. आपण उगाच अनिवासी मराठी लोकांवर टीका करायची आणि आपलीच मुलगी/ मुलगा, भाचे. पुतणे पाश्चात्य देशांत असायचे!! त्यामानाने आमच्या पिढीने खूप सोसलं.!!!! आता ती सोय गेली. एखादा अनिवासी मराठी माणूसही सात-आठ वर्तमानपत्रे रोज वाचून महाराष्ट्रातल्या घटनांशी परिचित असू शकतो. स्थानिक मराठी माणसाप्रेक्षा त्याचे मराठी वाचन अधिक चौफेर असू शकते ही गोष्ट सिद्ध झाली. काही माणसांच्या ही वस्तुस्थिती पचनी पडायला अजून वेळ जातोय पण स्थानिक शहाण्या मराठी माणसांनी ही गोष्ट कधीच मान्य केलीय. भौगोलिक अंतरापेक्षा 'मराठी असणे' ही वृत्ती जास्त महत्त्वाची ठरते आहे. त्यातूनच मराठी साहित्यसंमेलन बे-एरियात भरवण्यासारखे प्रस्ताव पुढे येत आहेत.......
या सर्व बदलांचा भविष्यातील मराठी साहित्यावर काय प्रभाव पडेल? विज्ञान आणि तंत्रज्ञान इतक्या वेगाने पुढे धावत आहे की भविष्याबद्दल कल्पना करणंही कठीण आहे. एक म्हणजे जसजशी संगणक क्रांती समाजाच्या तळागाळापर्यंत पोहोचत जाईल तसतसे छापील साहित्याचे महत्त्व कमी होत जाईल. छापील साहित्यावर विसंबून रहाणारी आज वयस्कर असलेली पिढी जसजशी काळाच्या पडद्याआड अस्तंगत होत जाईल आणि नवी आंतरजालावर वावरणारी पिढी निर्माण होईल तसतसे कागदावरच्या पुस्तकांचे प्रमाण कमीकमी होत जाईल. थोडक्यात प्रकाशक ही संस्था नामशेष होत जाईल. कागदविहीन साहित्य (पेपरलेस लिटरेचर!) ही नवी संकल्पना रूढ होईल. मराठी माणसांना निरनिराळ्या विषयांवरचे त्यांच्या आवडीचे लिखाण वाचायला मिळेल. मी आता "किर्लोस्करचा' दिवाळी अंक विकत घेतलाय त्यामुळे मला आता त्यातल्या आवडत नसलेल्या कविता आणि लेखही वाचायलाच लागतायत ही अगतिकता संपेल. मराठी मासिकांना जर जगायचे असेल तर त्यांना त्यांच्या अंकांच्या इ-आवॄत्या काढायलाच लागतील. लोकप्रभासारख्या साप्ताहिकांनी ही सुरवात आता केलीच आहे. वाचकांनाही आपल्याला आवडीच्या लेखकांचे नवीन लिखाण त्यांच्या साईटवर जाउन मोफत वाचायची मुभा मिळेल. लेखकांना प्रकाशकाच्या मेहेरबानीवर अवलंबून न राहता त्यांच्या मनातील विषयांवर लिहायची मोकळीक मिळेल. प्रचलित नसलेले अनेक विषय लिखाणात येतील. मराठीची दिवसेंदिवस दुर्दशा होतेय असा जो काही हितसंबंधी लोकांनी चालवलेला धोशा आहे त्यातला फोलपणा उघडकीस येईल. मराठी साहित्यसंमेलने महाराष्ट्राखेरीज अन्यत्रही होऊ लागतील. आर्ट्सखेरीज सायन्स आणि कॉमर्सचेही लोक लेखक बनल्याने मराठीत नव्या कल्पना, नवे शब्दप्रयोग रूढ होतील. मराठी भाषा आणि मराठी साहित्य अधिक सकस व समॄद्ध बनेल. केवळ महाराष्ट्रातलाच नव्हे तर सर्व जगभर पसरलेला समस्त मराठी समाज एकमुखाने गर्जेल!
येळकोट येळकोट, जय मल्हार!
आई अंबाबाईचा, उदो उदो!!
हर हर हर हर महादेऽऽव!!!
अगदी साठी-सत्तरीच्या दशकातली!
हल्लीच्या तरूण पिढीला अगदी पुराणातल्या भूर्जपत्रावरील वाटावी अशी कथा!!
मराठी तरूण तेंव्हा नुकतेच सीमोल्लंघन करून सातासमुद्रापार जायला सुरवात झाली होती....
नाही म्हणजे, त्यापूर्वीही ते परदेशी शिकायला जात असत. पण ते म्हणजे इंग्लंडला, तांत्रिक शिक्षण असेल तर जर्मनीला. मराठी विद्यार्थ्यांनी कोलंबसाच्या देशात शिक्षणाला जायची सुरुवात प्रामुख्याने साठी-सत्तरीच्या दशकातच सुरू झाली.
आयआयटीतून निघालेले ते बुद्धिमान आणि महत्त्वाकांक्षी तरूण!
सहस्ररश्मी सूर्याप्रमाणे जणू अवघं आकाश पादक्रांत करण्यास निघाले होते....
या नवीन जगात त्यांना सगळंच अपरिचित होतं. तत्कालीन सर्वसामान्य अमेरिकावासीयांना तेंव्हा भारत हा एक शांतताप्रिय पण मागासलेला देश आहे यापेक्षा फारसं अधिक काही माहिती नव्हतं. तेंव्हा मी इंडियन आहे असे सांगितल्यावर प्रश्न यायचा की कोणती जमात? (विच ट्राईब?) संदर्भ अर्थात रेड इंडियन लोकांचा....
त्या तरूणांच्या विद्यापीठांमध्ये जरी अत्युच्च पातळीवरचं शिक्षण दिलं जात होतं पण बहुतांशी पारंपारिक पद्धतीचं होतं. तसे संगणक होते पण ते पंचकार्डवाले किंवा अगदी पुढारलेले म्हणजे २८६, ३८६. "खिडक्या" नव्हत्या. आज्ञावली पाठ करायला लागायच्या (एफ१० = सेव्ह फाईल!). क्रे सुपरकॉम्प्यूटरवर तुम्हाला सीपीयू टाईम मिळणे ही तुमच्या संशोधनासाठी अभिमानाची आणि किंचित गर्वाचीही बाब असे. इ-मेल टेक्स्ट स्वरूपात होती पण भारतातील लोकांकडे ती नसल्याने तिचा मराठी घडामोडी समजून घेण्यासाठी काही उपयोग नव्हता. पाठवलेले पत्र भारतात पोचायला तीन आठवडे आणि दिलेले उत्तर (लगेच दिले असेल तर!) परत मिळायला आणखी तीन आठवडे सहज लागत. त्यामुळे कौटुंबिक खुशाली जरी समजली तरी सामाजिक चर्चा करणे शक्यच नव्हते. फोनही ट्रंक कॉल! एकतर ते परवडत नसत आणि ते भरवशाचेही नसत. कधी लाईन डिस्कनेक्ट होईल याचा नेम नसे...
खिडक्या (विंडोज) आल्या आणि चित्रच बदललं. पेंटियम टेक्नॉलॉजी आणि मायक्रोसॉफ्ट विंडोज यामुळे सुशिक्षित पण सामान्य माणसापर्यंत संगणक जाऊन पोहोचला. ए-मेल्समुळे तात्काळ संपर्क साधता येऊ लागला. अटेचमँट पाठवायच्या सोईमुळे विचारांची देवाणघेवाण सुलभ झाली. त्यातच संकेतस्थळे आणि वैयक्तिक ब्लॉग्ज करता येऊ लागले आणि मराठी (आणि जागतीक) साहित्यविश्वात जणू क्रांतीच झाली. आधी आपली माणसे रोमन लिपी वापरून मराठी लिहू लागली. त्यानंतर काही बुद्धिमान मराठी मुलांनी इंग्रजी क्व्रर्टी कळफलक वापरून मराठी लिहिता येईल असे प्रोग्राम्स रचले आणि अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ते पब्लिक डोमेनमध्ये (विनामोबदला उपलब्ध) ठेवले. मराठी भाषेवर आणि साहित्यावर या मुलांचे अनंत अनंत उपकार आहेत. त्यांच्यामुळे आजवर इंजिनियर, शास्त्रज्ञ अशा अरसिक (?) व्यवसायात गुंतलेल्या अनेक मराठी माणसांची प्रतिभा जणू उफाळून आली. तीच गोष्ट संकेतस्थळांच्या मालकांची! पदराला तोशीस सोसून त्यांनी मायबोली, मिसळपाव, उपक्रम, मनोगत यांसारखी संकेतस्थळे चालू ठेवली आहेत. उद्या जर मराठी भाषेचा इतिहास लिहिला गेला तर या दोन गोष्टी देणार्या व्यक्तिंना तिथे मानाचं पान द्यावंच लागेल. घरोघरी ज्ञानेश्वर जन्मती या उक्तीप्रमाणे घरोघरी मराठी माणसे ललित लिखाण करण्याचा प्रयत्न करू लागली. संकेतस्थळांवर जाऊन चर्चा, विचारविनिमय, आणि हो, कधीकधी भांडणेही करू लागली. आणि सर्व गोष्टींचा मराठी साहित्यावर बहुअंगाने परिणाम झाला.
प्रथम म्हणजे महाराष्ट्रातील स्थानिक मराठी वृत्तपत्रे जालावर उपलब्ध झाली. एकाच एक वर्तमानपत्राची वर्गणी लावून तेच ते वाचण्याची सक्ती संपली. जर तुमच्याकडे जाल असेल आणि वाचनाची ताकद व वेग असेल तर तुम्हाला ८-१० वर्तमानपत्रे रोज वाचण्याची सोय उपलब्ध झाली. लोकसत्ता, मटा, सकाळ या आघाडीच्या दैनिकांबरोबरच लोकमत, पुढारी, गोमांतक वगैरे प्रांतिक (रीजनल) वर्ततमानपत्रे जालावर वाचायला मिळू लागली. त्यातून फायदा हा झाला की अग्रगण्य वृत्तपत्रांचे आपल्या महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागाविषयीचे अज्ञान किती थोर आहे याची वाचकांना जाणीव झाली. महाराष्ट्र म्हणजे मुंबई, पुणे नागपूर व औरंगाबाद नव्हे आणि मराठी माणसाचा हुंकार हा तथाकथित आयटी/औद्योगिक उद्द्योगात काम करणार्या माणसाचे मनोगत नव्हे याची जाणीव झाली. विदर्भातल्या आत्महत्या करणार्या शेतकर्याची समस्या किती भीषण आहे ते मुंबई-पुण्यातल्या पोकळ चर्चेपेक्षा (जी चर्चा मानवी जीवांच्या आत्महत्या आणि एका मंत्र्याच्या मुख्यमंत्रीपद मिळवण्यासाठी चाललेल्या कारवाया एकाच मापात मोजते!) किती भिन्न आणि गंभीर आहे ते समजलं.
दुसरे म्हणजे मराठी मनाचा आत्मविश्वास वाढला. मी काहीतरी रुटूखुटू का होईना पण लिहू शकतो. ते लोकांना आवडू शकतं हे समजल्यामुळे अजून लिहिण्याची, वैचारिक असो वा ललित, इच्छा निर्माण झाली. पूर्वी मराठी लिखाण म्हणजे विद्यापीठात हायर मराठी घेतलेल्या विद्वान प्राध्यापकांचे काम! ही आपली लाइन नव्हे हा जो काही न्यूनगंड सायन्स आणि कॉमर्सच्या मुलांमध्ये होता तो नाहीसा झाला. ही मुलं प्रथम आपल्या अभ्यासाच्या विषयावर आणि नंतर (हळूच! गुपचूप!! टोपण नावाखाली!!!) ललित लेखन करुन पाहू लागली. मुळात अतिशय बुद्धिमान असल्याने त्यांनी लिहिलेलं लिखाण कसदार ठरू लागलं. मराठी साहित्याच्या दालनात एक अल्हाददायक, मोकळी हवा खेळू लागली. नवीन ताज्या दमाची जाल-लेखकांची फळी निर्माण झाली. वर्ड प्रोसेसिंगचा आणखी एक फायदा म्हणजे लिखाणात सुधारणा करण्यासाठी लिहिलेले कागद फाडून पुनःपुनः लिहिण्याची सक्ती संपली. वर्ड प्रोसेसरच्या स्क्रीनवर तिथल्यातिथे सुधारणा करता येऊ लागली. कागदी पुस्तक प्रकाशन व्यवसायातही छपाईचे खिळे जुळवण्याची गरज नाहीशी झाली. लिखाण संगणकावरच ऑफसेट करून थेट छपाईला पाठवायची सोय उपलब्ध झाली, प्रकाशनातली गुंतागुंत आणि खर्च कमी झाले.
तिसरे म्हणजे मराठीतील तथाकथित प्रकाशकांची मक्तेदारी संपली. पूर्वी लेखकाला प्रकाशकाच्या नाकदुर्या काढायला लागायच्या. नाही नाही त्या अटी सहन करायला लागायच्या. लोकप्रिय विषयांवरच लिखाण करायचं, समाजाला अप्रिय विषयांवर लिखाण केलं तर ते खपणार नाही म्हणूनच कोणताही प्रकाशक ते प्रकाशित करणार नाही ही भीती गेली. मला जे आवडतं आणि पटतं ते मी माझ्या ब्लॉगवर लिहीन मग त्याला कोणी वाचक नाही मिळाले तरी बेहत्तर ही एक अत्यंत आवश्यक असलेली कलंदरी लेखकांमध्ये निर्माण झाली. समाजाला न रुचणार्या (उदा. नास्तिकता, आदरणीय व्यक्तींच्या कार्याचे मूल्यमापन, समलिंगी संबंध) लेखनालाही प्रसिद्ध करण्याचं धैर्य लेखकांमध्ये आणि संकेतस्थळांच्या संचालकांमध्ये निर्माण झालं. त्यातून पूर्वापार चालत आलेली " मायबाप रसिक वाचक" ही भूमिका नाहीशी झाली. पूर्वीही ही भूमिका प्रामाणिक नव्हतीच, आपली पुस्तके लोकांनी विकत घेउन वाचावीत, आपण वाचकांच्या "गुड बुक्स" मध्ये असावं यासाठी पूर्वीच्या लेखकांनी आणि प्रकाशकांनी वापरलेली ती एक क्लुप्ती होती. आता मी मला जे पटतं ते लिहीन, जर वाचकांना आवडलं तर वाचकांनी माझ्या साईटवर येऊन ते वाचावं अशी भुमिका काही कलंदर लेखकांनी घेतल्यावर पारंपारिक मराठी वाचक भांबावला, क्षणभर संतापलाही. पण त्याला लगेच जुन्या "मायबाप वाचक!" मधला खोटेपणा कळून आला आणि त्याने आपल्या आवडीच्या लेखकांच्या साईटसचे फेव्हरिट्स बनवले आणि वेळोवेळी तो तिथे चक्कर टाकू लागला. प्रकाशकांची सद्दी संपली. उद्या मराठीचं भवितव्य काय ही जी प्रचलित लेखक-प्रकाशकांकडून ओरड ऐकू येते आहे त्याचे मूळ हे आता आपलं कसं होणार या भवितव्याविषयीच्या चिंतेत आहे. आज अजूनही ग्रामीण महाराष्ट्रात यांच्या पुस्तकांची तडाखेबंद विक्री होते आहे. उद्या त्या लोकांच्याही हाती संगणक आणि आंतरजाल गवसलं की आपलं काय होणार या भीतीतून ही ओरड होते आहे....
चौथे म्हणजे अस्सल मराठी माणूस होण्यासाठी महाराष्ट्रात वास्तव्य असण्याची गरज उरली नाही. मराठी मनाशी, महाराष्ट्रातील घटनांशी ज्याला आत्मीयता आहे तो मराठी माणूस ही नवीन व्याख्या रूढ झाली. पूर्वी महाराष्ट्रात रहाणारा पण जेमेतेम एक मराठी वर्तमानपत्र वाचणारा आणि क्वचित एखादे मराठी पुस्तक विकत घेणारा स्थानिक माणूसही अनिवासी मराठी माणसांना सहज हिणवू शकत असे. आता आयटी उद्योगाने बरीच पंचाईत केली आहे. आपण उगाच अनिवासी मराठी लोकांवर टीका करायची आणि आपलीच मुलगी/ मुलगा, भाचे. पुतणे पाश्चात्य देशांत असायचे!! त्यामानाने आमच्या पिढीने खूप सोसलं.!!!! आता ती सोय गेली. एखादा अनिवासी मराठी माणूसही सात-आठ वर्तमानपत्रे रोज वाचून महाराष्ट्रातल्या घटनांशी परिचित असू शकतो. स्थानिक मराठी माणसाप्रेक्षा त्याचे मराठी वाचन अधिक चौफेर असू शकते ही गोष्ट सिद्ध झाली. काही माणसांच्या ही वस्तुस्थिती पचनी पडायला अजून वेळ जातोय पण स्थानिक शहाण्या मराठी माणसांनी ही गोष्ट कधीच मान्य केलीय. भौगोलिक अंतरापेक्षा 'मराठी असणे' ही वृत्ती जास्त महत्त्वाची ठरते आहे. त्यातूनच मराठी साहित्यसंमेलन बे-एरियात भरवण्यासारखे प्रस्ताव पुढे येत आहेत.......
या सर्व बदलांचा भविष्यातील मराठी साहित्यावर काय प्रभाव पडेल? विज्ञान आणि तंत्रज्ञान इतक्या वेगाने पुढे धावत आहे की भविष्याबद्दल कल्पना करणंही कठीण आहे. एक म्हणजे जसजशी संगणक क्रांती समाजाच्या तळागाळापर्यंत पोहोचत जाईल तसतसे छापील साहित्याचे महत्त्व कमी होत जाईल. छापील साहित्यावर विसंबून रहाणारी आज वयस्कर असलेली पिढी जसजशी काळाच्या पडद्याआड अस्तंगत होत जाईल आणि नवी आंतरजालावर वावरणारी पिढी निर्माण होईल तसतसे कागदावरच्या पुस्तकांचे प्रमाण कमीकमी होत जाईल. थोडक्यात प्रकाशक ही संस्था नामशेष होत जाईल. कागदविहीन साहित्य (पेपरलेस लिटरेचर!) ही नवी संकल्पना रूढ होईल. मराठी माणसांना निरनिराळ्या विषयांवरचे त्यांच्या आवडीचे लिखाण वाचायला मिळेल. मी आता "किर्लोस्करचा' दिवाळी अंक विकत घेतलाय त्यामुळे मला आता त्यातल्या आवडत नसलेल्या कविता आणि लेखही वाचायलाच लागतायत ही अगतिकता संपेल. मराठी मासिकांना जर जगायचे असेल तर त्यांना त्यांच्या अंकांच्या इ-आवॄत्या काढायलाच लागतील. लोकप्रभासारख्या साप्ताहिकांनी ही सुरवात आता केलीच आहे. वाचकांनाही आपल्याला आवडीच्या लेखकांचे नवीन लिखाण त्यांच्या साईटवर जाउन मोफत वाचायची मुभा मिळेल. लेखकांना प्रकाशकाच्या मेहेरबानीवर अवलंबून न राहता त्यांच्या मनातील विषयांवर लिहायची मोकळीक मिळेल. प्रचलित नसलेले अनेक विषय लिखाणात येतील. मराठीची दिवसेंदिवस दुर्दशा होतेय असा जो काही हितसंबंधी लोकांनी चालवलेला धोशा आहे त्यातला फोलपणा उघडकीस येईल. मराठी साहित्यसंमेलने महाराष्ट्राखेरीज अन्यत्रही होऊ लागतील. आर्ट्सखेरीज सायन्स आणि कॉमर्सचेही लोक लेखक बनल्याने मराठीत नव्या कल्पना, नवे शब्दप्रयोग रूढ होतील. मराठी भाषा आणि मराठी साहित्य अधिक सकस व समॄद्ध बनेल. केवळ महाराष्ट्रातलाच नव्हे तर सर्व जगभर पसरलेला समस्त मराठी समाज एकमुखाने गर्जेल!
येळकोट येळकोट, जय मल्हार!
आई अंबाबाईचा, उदो उदो!!
हर हर हर हर महादेऽऽव!!!
स्मरण!
तुझी आठवण मला आता, सारखी काही येत नाही
डोळे भरणं दूर राहो, श्वासही अडकत नाही...
पावसात भिजतो, ताप येतो, मुकाट गोळ्या खातो मी,
तुझ्या गरम लापशीचं स्वप्नसुद्धा पडत नाही....
शाल पांघरून देखील तुझी माया काही मिळत नाही,
अनेक वर्षे झाली आता काळरात्र आठवत नाही...
संसार आहे माझा आता, बाबा नि भावंडं ही
पण आई, तुझ्या नसण्यानं, पोरकेपण जात नाही....
एकटं एकटं वाटतं पण, तू नेहमीच आठवत नाहीस
विसरलो नाही तुला पण बाकी खरंच काही नाही.......
बाकी खरंऽऽच काही नाही गं......
(फुलवा यांच्या "बाकी खरंच काही नाही" या कवितेवरून सुचलेलं हे मुक्तक....)
डोळे भरणं दूर राहो, श्वासही अडकत नाही...
पावसात भिजतो, ताप येतो, मुकाट गोळ्या खातो मी,
तुझ्या गरम लापशीचं स्वप्नसुद्धा पडत नाही....
शाल पांघरून देखील तुझी माया काही मिळत नाही,
अनेक वर्षे झाली आता काळरात्र आठवत नाही...
संसार आहे माझा आता, बाबा नि भावंडं ही
पण आई, तुझ्या नसण्यानं, पोरकेपण जात नाही....
एकटं एकटं वाटतं पण, तू नेहमीच आठवत नाहीस
विसरलो नाही तुला पण बाकी खरंच काही नाही.......
बाकी खरंऽऽच काही नाही गं......
(फुलवा यांच्या "बाकी खरंच काही नाही" या कवितेवरून सुचलेलं हे मुक्तक....)
Sunday, July 27, 2008
जॉर्ज कॉल्डवेल - भाग ३
(पूर्वसूत्रः असं शिकता शिकता चार महिने कसे उलटले ते आम्हाला समजलंही नाही.... आणि दुसरा कसला विचार करायला जॉर्जने आम्हाला अवसर तरी कुठे ठेवला होता म्हणा!!
आणि मग एकदा ती वेळ आली....... काळरात्रीची भयाण वेळ.........)
आमच्या अंतिम परीक्षेचा दिवस येऊन ठेपला. खरं तर परीक्षा दुपारी बारा वाजता होती. आम्ही परीक्षेच्या हॉलमध्ये जाऊन बसलो होतो पण जॉर्जचा पत्ताच नव्हता.......
एक वाजता जॉर्ज उगवला. आमची नाराजी जाणून म्हणाला,
"मला माहीत आहे की मला यायला उशीर झालाय! पण तुम्ही काळजी करु नका. मी तुम्हाला अगदी भरपूर वेळ देणार आहे. असं बघा, मला हा पेपर सोडवायला तीन तास लागतील. आत्ता वाजलाय एक. मी तुम्हाला पाच तास, अगदी संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत वेळ देतो. मग तर झालं समाधान!"
आमचं समाधान व्हायच्याऐवजी पोटात खड्डा पडला. स्वतः जॉर्जला सोडवायलाच तीन तास लागणार म्हणजे तो पेपर किती कठीण असेल!!! प्रश्नपत्रिका वाचल्यावर आमची ती भीती खरी ठरली.....
जॉर्ज प्रश्नपत्रिका वाटून तिथून निघून गेला. पुढले पाच तास आम्ही त्या पेपराशी झुंजत होतो....
आम्ही म्हणजे सर्व इंटरनॅशनल विद्यार्थी!!! अमेरिकन पोरं-पोरी पहिल्या एका तासातच हताश होऊन पेपर फेकून निघून गेली होती......
त्यांनी बहुदा हा पेपर सोडवण्याऐवजी मॉलमध्ये नोकरी करणं पसंत केलं असावं! हो, त्यांच्यापाशी तो ऑप्शन होता! आमच्यापाशी दुर्दैवाने नव्हता....
सहा वाजून गेले तरी जॉर्ज परत आला नव्हता.....
आमचा पेपरही सोडवून पूर्ण झाला नव्हता....
अखेर रात्री आठ वाजता जॉर्ज उगवला....
"आर यू डन?" त्यानं विचारलं. आम्ही नकारार्थी मान डोलावली...
"ओके, मी तुम्हाला अजून अर्धा तास देतो. त्यानंतर तुमचा पेपर माझ्या ऑफिसच्या दाराच्या फटीतून आत सरकवा", राजा उदार झाला आणि अर्धा तास जास्त दिला.....
पण इथे सात तास झुंजून आमचे मेंदू इतके थकले होते की आणखी अर्ध्या तासात आम्ही काय नवीन उजेड पाडणार होतो? असो. यथावकाश आम्ही आमचे पेपर त्याच्या केबिनमध्ये सरकवून निघून गेलो...
त्या रात्री मला अजिबात झोप आली नाही. काही खायची वासना तर नव्हतीच! माझा पेपर पूर्ण सोडवून झाला नव्हता! माझाच काय पण कोणाचाच!!
आता भवितव्य काय? रात्रभर हेच विचार डोक्यात घोळत होते. या अभ्यासक्रमात आत्तापर्यंत अडिच-तीन वर्षे खर्ची घातलेली होती. मग आता अंतिम फळ काय? काहीच नाही?
आणि आता घरी काय कळवायचं? डिग्री न घेताच परत इंडियाला जायचं? पराभूत होऊन?
नाही, नाही, काहीही झालं तरी असं होऊ देणार नाही मी.....
डोळ्यासमोर एकदम त्या प्रयोगशाळेच्या बाहेर असलेले खड्डे चमकले! म्हणजे जॉर्ज अगदीच थट्टा करत नव्हता तर!!!
अगदी ते खड्डे कोणी वापरले नसतील पण त्या तोडीचा विचार अगदीच कुणा विद्यार्थ्याच्या मनात आलाच नसेल का?
छे, छे, काहीतरीच!!!
मनातले विचार मी झटकून टाकले. बेसिनकडे जाऊन तोंडावर नळाचं गार पाणी मारलं.....
लक्ष दुसरीकडे वेधण्यासाठी म्हणून टीव्ही लावला पण दोनच मिनिटांत वैतागून बंद केला.......
नुसतं पोटातच नव्हे तर सबंध शरीरात काहीतरी डुचमळत होतं.... हिंदकळत होतं...... बाहेर पडण्याची वाट शोधत होतं......
पलंगावर पाय पोटाशी घेऊन पडून राहीलो! अति-तणावाने ओकारी येण्याची वाट पहात.....
त्या रात्री पहाटसुद्धा खूप खूप उशीरा आली.....
दुसर्या दिवशी मला संध्याकाळपर्यंत काम होतं. कामात लक्ष नव्हतंच!! माझं काम झाल्यावर रात्री मी डिपार्टमेंटमध्ये जाउन पहातो तर जॉर्जने त्याच्या केबिनच्या दरवाजावर रिझल्ट चिकटवलेला होता. आम्ही पाच-सहा विद्यार्थीच असल्याने आमचे (अपूर्ण!) पेपर तपासायला त्याला एक दिवसही पुरला होता. रिझल्ट म्हणजे काय तर आमची नांवं आणि समोर पास/फेल लावलं होतं. त्याचबरोबर तुम्हाला तुमच्या रिझल्टबद्दल चर्चा करायची असल्यास अपॉइंटमेंटचे टाईम-स्लॉटही दिले होते....
अरे हो, सांगायचं राहिलंच!! मी पास झालो होतो!! कसा ते देवालाच माहीत!!!!
मी, तो चिनी मुलगा आणि ती कोरियन मुलगी एव्हढे पास!! बाकी सगळ्यांची दांडी उडाली होती....
सर्वप्रथम मी काय केलं असेल तर धावतच बाथरूममध्ये गेलो आणि भडाभडा ओकलो......सगळं टेन्शन आता बाहेर पडत होतं.....
माझ्या अपॉइंटमेंटच्या वेळेस मी जॉर्जच्या ऑफिसात गेलो. त्याने माझं स्वागत केलं. समोरच्या खुर्चीवर बसवलं. पास झाल्याबद्दल माझं अभिनंदनही केलं....
"तुला तुझ्या पेपरबद्दल काही प्रश्न विचारायचेत का?" तो मृदुपणे म्हणाला. माझी भीड चेपली.
"नाही म्हणजे मला एकच विचारायचं होतं की तुम्ही या पेपरांमध्ये पास-फेल ठरवतांना काय निकष वापरले?" मी शक्य तितक्या डिप्लोमॅटिकली विचारलं. पण तो जॉर्ज होता, माझ्यासारखे अनेक विद्यार्थी त्याने पचवले होते, माझ्या प्रश्नाचा रोख त्याच्या झट्कन ध्यानी आला....
"तुला असं विचारायचय ना की तुम्हा सर्वांचे पेपर अपूर्ण असूनही तुम्ही तिघं पास का अणि बाकीचे फेल का?"
"जवळ जवळ तसंच"
"असं बघ, हा पेपर इतका कठीण होता की मलाही सर्व प्रश्नांची अचूक उत्तरं आली नसती! मी तुम्हाला शिकवल्यापैकी काहीच इथे डायरेक्टली विचारलेलं नाहीये. पण तुम्ही वर्गात जे शिकलांत त्याचा वापर करून, एप्लीकेशन करून हा पेपर सोडवायचा तुमचा प्रयत्न किती सफल होतोय ते मला बघायचं होतं. उद्या तुम्ही बाहेरच्या जगात जाल तेंव्हा तुम्हाला आपापल्या क्षेत्रामध्ये या ज्ञानाचा वापर करून प्रश्न सोडवावे लागतील. नुसतं शिकण्याला महत्त्व नाही, त्या ज्ञानाच्या ऍप्लीकेशनला महत्त्व आहे."
"पण जॉर्ज, मग आता या फेल झालेल्या लोकांचं काय?" जणु काही मी त्यांचा वकील!!
माझ्याकडे तीक्ष्ण नजरेने पहात जॉर्ज उद्गारला, "वेल! मॅन प्रोपोझेस ऍन्ड जॉर्ज डिस्पोझेस!! त्यांनी पुन्हा प्रयत्न करावा! विद्यार्थी जोपर्यंत माझ्या दृष्टीने तयार होत नाही तोपर्यंत मी त्याला पास करणार नाही. आणि मला टेन्यूर असल्याने याबाबतीत कोणीही माझं काहीही वाकडं करू शकत नाही."
मी गप्प राहिलो. ते पाहून जॉर्जच म्हणाला, "बरं आणखी काही प्रश्न?"
"फक्त एकच!" आता मी पास झाल्यामुळे तो माझं तसं काही बिघडवणार नाही अशी खात्री वाटल्याने मी विचारलं,
"तुम्हाला राग येणार नसेल तर विचारतो. तुम्ही विद्यार्थ्यांना स्वतःला 'जॉर्ज' असं संबोधायला का भाग पाडता? तुमच्याकडे डॉक्टरेट आहे, तुमचा इतक्या वर्षांचा अनुभव आहे, इतकी पब्लिकेशन्स आहेत, प्रचंड नॉलेज आहे, काय बिघडलं आम्ही तुम्हाला प्रोफेसर म्हटलं तर?"
मला वाटलं आता तो मला काहीतरी फेकून मारणार. पण जॉर्ज माझ्याकडे बघत राहिला.... मग शांतपणे म्हणाला....
"तू म्हणतोस ते सगळं खरं आहे. वरील सर्व गोष्टी माझ्याकडे आहेत. येस, आय टीच केमेस्ट्री, आय डू रीसर्च इन केमेस्ट्री, आय पब्लिश इन केमेस्ट्री!!! बट आय कॅन नॉट प्रोफेस ऑन केमेस्ट्री,.......यट! माझ्यामध्ये अजून तरी प्रोफेसिंगची, प्रयोग करण्याची जरूर न भासता माझी मतं अचूकतेने जाहीर करण्याची क्षमता आली नाहीये. जेंव्हा ती क्षमता येईल तेंव्हा मी जरूर स्वतःला प्रोफेसर म्हणवून घेईन. पण तोपर्यंत स्वतःला तसं म्हणवुन घेणं ही मी माझ्या प्रोफेशनल प्राईडशी केलेली प्रतारणा ठरेल!! मी ते कधीच सहन करू शकणार नाही...."
मी आ वासुन त्याच्याकडे बघतच राहिलो....
एक साठीच्या घरातला, स्वत:च्या विषयातली अंतिम पदवी असलेला, आपल्या व्यवसायाचा चाळीस वर्षांहून जास्त अनुभव असलेला, स्वत:चं केमिस्ट्रीमध्ये संशोधन अनेकवेळेला प्रसिद्ध केलेला हा शास्त्रज्ञ, हा प्रकांडपंडित, हा ज्ञानाचा हिमालय, मला सांगत होता की अजून मी प्रोफेसर झालेलो नाही....
का? तर माझा विषय प्रोफेस करायची क्षमता माझ्या अंगी अजुन आलेली नाही.....
मी काही न बोलता चट्कन उठुन त्याच्या बुटाला हात लावून नमस्कार केला....
"यू इमोशनल इंडियन्स!!!" मी अश्या प्रकारे व्यक्त केलेला आदर कसा स्वीकारावा हे न कळून तो गुरगुरला,
"नाऊ गो! गेट आउट ऑफ माय ऑफिस, समोसा!! टेक युवर करीयर सिरियसली!!! द होल वर्ल्ड इज वेटिंग फॉर यू!! मेक मी प्राऊड, माय सन!!!"
(संपूर्ण)
आणि मग एकदा ती वेळ आली....... काळरात्रीची भयाण वेळ.........)
आमच्या अंतिम परीक्षेचा दिवस येऊन ठेपला. खरं तर परीक्षा दुपारी बारा वाजता होती. आम्ही परीक्षेच्या हॉलमध्ये जाऊन बसलो होतो पण जॉर्जचा पत्ताच नव्हता.......
एक वाजता जॉर्ज उगवला. आमची नाराजी जाणून म्हणाला,
"मला माहीत आहे की मला यायला उशीर झालाय! पण तुम्ही काळजी करु नका. मी तुम्हाला अगदी भरपूर वेळ देणार आहे. असं बघा, मला हा पेपर सोडवायला तीन तास लागतील. आत्ता वाजलाय एक. मी तुम्हाला पाच तास, अगदी संध्याकाळी सहा वाजेपर्यंत वेळ देतो. मग तर झालं समाधान!"
आमचं समाधान व्हायच्याऐवजी पोटात खड्डा पडला. स्वतः जॉर्जला सोडवायलाच तीन तास लागणार म्हणजे तो पेपर किती कठीण असेल!!! प्रश्नपत्रिका वाचल्यावर आमची ती भीती खरी ठरली.....
जॉर्ज प्रश्नपत्रिका वाटून तिथून निघून गेला. पुढले पाच तास आम्ही त्या पेपराशी झुंजत होतो....
आम्ही म्हणजे सर्व इंटरनॅशनल विद्यार्थी!!! अमेरिकन पोरं-पोरी पहिल्या एका तासातच हताश होऊन पेपर फेकून निघून गेली होती......
त्यांनी बहुदा हा पेपर सोडवण्याऐवजी मॉलमध्ये नोकरी करणं पसंत केलं असावं! हो, त्यांच्यापाशी तो ऑप्शन होता! आमच्यापाशी दुर्दैवाने नव्हता....
सहा वाजून गेले तरी जॉर्ज परत आला नव्हता.....
आमचा पेपरही सोडवून पूर्ण झाला नव्हता....
अखेर रात्री आठ वाजता जॉर्ज उगवला....
"आर यू डन?" त्यानं विचारलं. आम्ही नकारार्थी मान डोलावली...
"ओके, मी तुम्हाला अजून अर्धा तास देतो. त्यानंतर तुमचा पेपर माझ्या ऑफिसच्या दाराच्या फटीतून आत सरकवा", राजा उदार झाला आणि अर्धा तास जास्त दिला.....
पण इथे सात तास झुंजून आमचे मेंदू इतके थकले होते की आणखी अर्ध्या तासात आम्ही काय नवीन उजेड पाडणार होतो? असो. यथावकाश आम्ही आमचे पेपर त्याच्या केबिनमध्ये सरकवून निघून गेलो...
त्या रात्री मला अजिबात झोप आली नाही. काही खायची वासना तर नव्हतीच! माझा पेपर पूर्ण सोडवून झाला नव्हता! माझाच काय पण कोणाचाच!!
आता भवितव्य काय? रात्रभर हेच विचार डोक्यात घोळत होते. या अभ्यासक्रमात आत्तापर्यंत अडिच-तीन वर्षे खर्ची घातलेली होती. मग आता अंतिम फळ काय? काहीच नाही?
आणि आता घरी काय कळवायचं? डिग्री न घेताच परत इंडियाला जायचं? पराभूत होऊन?
नाही, नाही, काहीही झालं तरी असं होऊ देणार नाही मी.....
डोळ्यासमोर एकदम त्या प्रयोगशाळेच्या बाहेर असलेले खड्डे चमकले! म्हणजे जॉर्ज अगदीच थट्टा करत नव्हता तर!!!
अगदी ते खड्डे कोणी वापरले नसतील पण त्या तोडीचा विचार अगदीच कुणा विद्यार्थ्याच्या मनात आलाच नसेल का?
छे, छे, काहीतरीच!!!
मनातले विचार मी झटकून टाकले. बेसिनकडे जाऊन तोंडावर नळाचं गार पाणी मारलं.....
लक्ष दुसरीकडे वेधण्यासाठी म्हणून टीव्ही लावला पण दोनच मिनिटांत वैतागून बंद केला.......
नुसतं पोटातच नव्हे तर सबंध शरीरात काहीतरी डुचमळत होतं.... हिंदकळत होतं...... बाहेर पडण्याची वाट शोधत होतं......
पलंगावर पाय पोटाशी घेऊन पडून राहीलो! अति-तणावाने ओकारी येण्याची वाट पहात.....
त्या रात्री पहाटसुद्धा खूप खूप उशीरा आली.....
दुसर्या दिवशी मला संध्याकाळपर्यंत काम होतं. कामात लक्ष नव्हतंच!! माझं काम झाल्यावर रात्री मी डिपार्टमेंटमध्ये जाउन पहातो तर जॉर्जने त्याच्या केबिनच्या दरवाजावर रिझल्ट चिकटवलेला होता. आम्ही पाच-सहा विद्यार्थीच असल्याने आमचे (अपूर्ण!) पेपर तपासायला त्याला एक दिवसही पुरला होता. रिझल्ट म्हणजे काय तर आमची नांवं आणि समोर पास/फेल लावलं होतं. त्याचबरोबर तुम्हाला तुमच्या रिझल्टबद्दल चर्चा करायची असल्यास अपॉइंटमेंटचे टाईम-स्लॉटही दिले होते....
अरे हो, सांगायचं राहिलंच!! मी पास झालो होतो!! कसा ते देवालाच माहीत!!!!
मी, तो चिनी मुलगा आणि ती कोरियन मुलगी एव्हढे पास!! बाकी सगळ्यांची दांडी उडाली होती....
सर्वप्रथम मी काय केलं असेल तर धावतच बाथरूममध्ये गेलो आणि भडाभडा ओकलो......सगळं टेन्शन आता बाहेर पडत होतं.....
माझ्या अपॉइंटमेंटच्या वेळेस मी जॉर्जच्या ऑफिसात गेलो. त्याने माझं स्वागत केलं. समोरच्या खुर्चीवर बसवलं. पास झाल्याबद्दल माझं अभिनंदनही केलं....
"तुला तुझ्या पेपरबद्दल काही प्रश्न विचारायचेत का?" तो मृदुपणे म्हणाला. माझी भीड चेपली.
"नाही म्हणजे मला एकच विचारायचं होतं की तुम्ही या पेपरांमध्ये पास-फेल ठरवतांना काय निकष वापरले?" मी शक्य तितक्या डिप्लोमॅटिकली विचारलं. पण तो जॉर्ज होता, माझ्यासारखे अनेक विद्यार्थी त्याने पचवले होते, माझ्या प्रश्नाचा रोख त्याच्या झट्कन ध्यानी आला....
"तुला असं विचारायचय ना की तुम्हा सर्वांचे पेपर अपूर्ण असूनही तुम्ही तिघं पास का अणि बाकीचे फेल का?"
"जवळ जवळ तसंच"
"असं बघ, हा पेपर इतका कठीण होता की मलाही सर्व प्रश्नांची अचूक उत्तरं आली नसती! मी तुम्हाला शिकवल्यापैकी काहीच इथे डायरेक्टली विचारलेलं नाहीये. पण तुम्ही वर्गात जे शिकलांत त्याचा वापर करून, एप्लीकेशन करून हा पेपर सोडवायचा तुमचा प्रयत्न किती सफल होतोय ते मला बघायचं होतं. उद्या तुम्ही बाहेरच्या जगात जाल तेंव्हा तुम्हाला आपापल्या क्षेत्रामध्ये या ज्ञानाचा वापर करून प्रश्न सोडवावे लागतील. नुसतं शिकण्याला महत्त्व नाही, त्या ज्ञानाच्या ऍप्लीकेशनला महत्त्व आहे."
"पण जॉर्ज, मग आता या फेल झालेल्या लोकांचं काय?" जणु काही मी त्यांचा वकील!!
माझ्याकडे तीक्ष्ण नजरेने पहात जॉर्ज उद्गारला, "वेल! मॅन प्रोपोझेस ऍन्ड जॉर्ज डिस्पोझेस!! त्यांनी पुन्हा प्रयत्न करावा! विद्यार्थी जोपर्यंत माझ्या दृष्टीने तयार होत नाही तोपर्यंत मी त्याला पास करणार नाही. आणि मला टेन्यूर असल्याने याबाबतीत कोणीही माझं काहीही वाकडं करू शकत नाही."
मी गप्प राहिलो. ते पाहून जॉर्जच म्हणाला, "बरं आणखी काही प्रश्न?"
"फक्त एकच!" आता मी पास झाल्यामुळे तो माझं तसं काही बिघडवणार नाही अशी खात्री वाटल्याने मी विचारलं,
"तुम्हाला राग येणार नसेल तर विचारतो. तुम्ही विद्यार्थ्यांना स्वतःला 'जॉर्ज' असं संबोधायला का भाग पाडता? तुमच्याकडे डॉक्टरेट आहे, तुमचा इतक्या वर्षांचा अनुभव आहे, इतकी पब्लिकेशन्स आहेत, प्रचंड नॉलेज आहे, काय बिघडलं आम्ही तुम्हाला प्रोफेसर म्हटलं तर?"
मला वाटलं आता तो मला काहीतरी फेकून मारणार. पण जॉर्ज माझ्याकडे बघत राहिला.... मग शांतपणे म्हणाला....
"तू म्हणतोस ते सगळं खरं आहे. वरील सर्व गोष्टी माझ्याकडे आहेत. येस, आय टीच केमेस्ट्री, आय डू रीसर्च इन केमेस्ट्री, आय पब्लिश इन केमेस्ट्री!!! बट आय कॅन नॉट प्रोफेस ऑन केमेस्ट्री,.......यट! माझ्यामध्ये अजून तरी प्रोफेसिंगची, प्रयोग करण्याची जरूर न भासता माझी मतं अचूकतेने जाहीर करण्याची क्षमता आली नाहीये. जेंव्हा ती क्षमता येईल तेंव्हा मी जरूर स्वतःला प्रोफेसर म्हणवून घेईन. पण तोपर्यंत स्वतःला तसं म्हणवुन घेणं ही मी माझ्या प्रोफेशनल प्राईडशी केलेली प्रतारणा ठरेल!! मी ते कधीच सहन करू शकणार नाही...."
मी आ वासुन त्याच्याकडे बघतच राहिलो....
एक साठीच्या घरातला, स्वत:च्या विषयातली अंतिम पदवी असलेला, आपल्या व्यवसायाचा चाळीस वर्षांहून जास्त अनुभव असलेला, स्वत:चं केमिस्ट्रीमध्ये संशोधन अनेकवेळेला प्रसिद्ध केलेला हा शास्त्रज्ञ, हा प्रकांडपंडित, हा ज्ञानाचा हिमालय, मला सांगत होता की अजून मी प्रोफेसर झालेलो नाही....
का? तर माझा विषय प्रोफेस करायची क्षमता माझ्या अंगी अजुन आलेली नाही.....
मी काही न बोलता चट्कन उठुन त्याच्या बुटाला हात लावून नमस्कार केला....
"यू इमोशनल इंडियन्स!!!" मी अश्या प्रकारे व्यक्त केलेला आदर कसा स्वीकारावा हे न कळून तो गुरगुरला,
"नाऊ गो! गेट आउट ऑफ माय ऑफिस, समोसा!! टेक युवर करीयर सिरियसली!!! द होल वर्ल्ड इज वेटिंग फॉर यू!! मेक मी प्राऊड, माय सन!!!"
(संपूर्ण)
Subscribe to:
Posts (Atom)